КРСТЕ ЧАЧАНСКИ. „Раскази“

КРАЖБА

    Како дете од гулабарникот на Дамјан Фрцул, украдов чивт гулаби - таклаџии. Тоа е мојата единствена кражба, туѓа власт пренесена во мои раце. Ја поинаквив мојата моќ со небото, но само во мислите, оти се плашев да ги отпуштам да летаат. Знаев дека е едно небото, а тие можеа да се вратат кај Фрцула. Збунет, им ги скинав главите, а вечерта лакомо сркав отров, гулабова чорба. Моите подждригнуваа, корнеа на лук, а јас од балконот блуев, ја враќав чорбата низ уста и берев душа. Кога ќе погледнев кон небото ме тресеше треска и за да ја смирам совеста, како до мене да е Фрцул, гледав кон ѕвездите и му велев: „Ќе ти надоместам, ќе ти дадам два мои, не два, четири мои таклаџии, чифт мисурести водачи...“
    Пладнето другиот ден, појдов кај него. Седеше пред гулабарникот загледан в небо, вслушан во гугањето на јатото, кроток и црн како низ оџак поминат.
    „Што мислиш?“ - го прашав, откако ја видов мојата сенка.
    „Ништо! Јас вака сонувам и си летам!“
    „Убаво ти е така?“
    „Убаво ми е!
    „Сакам да летам и јас. Сакам да ме научиш.“
    „Побарај нешто друго!“
    „Побарај ти! Ќе ти дадам еве, чист збор, чифт мисурести водачи и јачмен за јатово...“
    „Не можам, но добро! Ќе тргнеш со мене низ село. Ќе ги бараме моите таклаџии, ако не ги направиле веќе чорба... И пердуви ќе бараме.“
    „Што ти вредат пердувите?“ - му велам, готов и накренат во желудникот да ја повратам и последната лажица отров.
    „Ти најдобро знаеш дека тој пердув стигнал највисоко во небото, голо око да не може да го види. Кажи сега колку вреди тој пердув?“
    Не да не знаев, знаев, но судбината чукна во таа најситна кавга. Му реков, дека толку не сум будалест да барам пердуви, и се разделивме. Ќе тргнев со него на крај на светот, ама бев длабоко изгорен, помислив на ветрот што зад мене одвеа неколку предавнички пердуви, додека ги горев и ја сокривав трагата на кражбата.	

* * *

    Ќе заскита расказов во Сиднеј, зашто таму сум тргнат по новинарска работа, да ја запишам вистината за македонското откорнување, за корењата што овде, во кенгурската земја, фатиле здрави сокови. Тоа е редакциска задача, да бидам со нашинците, натокмен со онаа рутинска итрина на журналистите да видат сè, да се осведочат. Ме придружуваат најбаш Македонци, одред исфитилени во мустаќите како Гоцета Делчев. Ми прават ќејф: ме претставуваат во македонските клубови, чесно, она што сум. Ме канат на вечери, пикници, се едначат со мене со тоа таму, значи во Македонија, наше дете велат, учен човек, велат, бравос!
    Видов и сведочам: влегов во многу куќи, а во нив пак тој ист наш Македонец, ваму со главата и мислите, таму со телото, распнат и загледан в небо, кон господа и Македонија. Кажуваат колку ја сакаат, како се борат со Грците за знамето, името, историјата, колку им значи црквата, човечкиот и небесен мир. Зборуваат за македонскиот театар на Благоја Нешкоски од Илавера, за македонската кауза, замислете, за Дамјан Фрцул. И сите разговори започнуваат или завршуваат со ист знак, иста порака: „Те бараше Дамјан Фрцул! Се видовте ли? Се сретнавте ли?“
    Боже златен, си велам, дојдов ли јас овде, во Австралија, да се сретнам со себе си? И кај најдов, од сите луѓе на светот да налетам на Дамјан Фрцул, значи на сопственото минато, значи пак на себе!

* * *

    Дамјан Фрцул ме чекаше, разбрал, на паркингот спроти црквата Свети Ѓорѓија во Сиднеј. Стоеше исправен, кога го видов, како издвоено, осамено дрво, небаре споменик. Чекаше да ме види, да ме одвои од другите и да ме присвои за себе, со онаа бесмислена, но логична правда и право што го наложуваат минатото и спомените. И сега, додека го пишувам ова, се гледам себе си затскриен, како сакам и колку сакам да му се изнагледам, како го гледам и колку долго, а тој да не може да ме види и не ме гледа. Висок е, убав е со мустаќите, црн е, сам. Еве, одново и сега, стреперува нешто во мене, ми тежи споменарот, небаре торба олово е што тежи надолу или некаде кон челуста на сета небиднина. А сакам вистинито, така како што е и таква каква што е, да ја раскажам до креј неговата мака. Се фаќам во груб запис, брз, несоодветно на она што било, наместа дури дотеран, како да сум сакал да ја потскријам вистината. Си велам, упропастувам, упропастувам роман, сопнат од лични мотиви, од отворените значења на употребените зборови изговорени некогаш, запишани сега, особено сега, значи отпосле, кога во неговата приказна сè ја нашло сопствената мерка, име и цена.
    Стои пред црквата и гледа, онака како што секогаш од под око му се загледувал на светот, подискривен, со благ прекор. И веќе нема каде, тргнав кон него. Во од ја отфрлив наметката на мноштвото, застанав пред него. Чув крик:
    „Ејјјј! Гулабар еден, заебан еден!“
    Други луѓе помогнаа да се разделиме од прегратката.

* * *

    Со него се здружив заради гулабите и годините, тогаш кога бевме и не бевме деца, туку онаа јагурина што е пена на сиот живот. Беа тоа години кога се мешаа војничките паради и народот, време кога се обновуваа урнатините, а војниците на врвот од пушките китеа цвеќе. Ние собиравме фишеци, војнички шлемови и гулаби, палевме огнови и скокавме над пламенот, мочавме во него и го отпуштавме дережот како што викаа задружните бригади тргнати кон нови победи: „Тито - Сталин!“ Но, тогаш нешто зачкрта, се скрши во звучникот на задружното радио што како кофа стоеше закачено на големата јаболкница на средсело. Војската одново тргнуваше да ги затегне границите, настапи молк. Ние одново ги виеме гулабите до највисокото небо (полни возбудливи подробности). Фрцул поставуваше чудни прашања за стварноста, дали е таа создадена од гулабите? Не разбрав, не разбрав и му реков дека не разбирам! „Сталин е курва!“ - рече и отиде кон влезот на куќата во која се точкаа непознати луѓе. Начекав шанса и кога опусте дворот, тогаш ги украдов гулабите.
    Секна во мене сета радост: ги криев на голо месо. Ме ѓипкаа крилцата, клунчињата, ми се чинеше дека го слушам нивното украдено небо како пука во мене и умира. Она што ме опкружуваше стануваше бледо, без форма, искривено, издолжено како сенките приквечер. Набабри во мене темно чувство, еден непознат страв. А бев и не бев дете. И денови, години потоа, му принесував на мојот ум нови мисли, дека ништо не сум украл, ништо, очајнички стопорен кон мачнината и празното што од сите страни ме имаше на нишан. Бев расеан, раситнет, бев многумина, излезен со очиве по ноќното небо, меѓу мракот и ѕвездите и таму, високо таму, секогаш ја оставав бескорисна мојата кражба, туѓата власт. 
    Татко му на Дамјана, Фиданчо Фрцул, беше весел човек. Ги чуваше задружните коњи, ги тимареше и дииииј, ќе речеше нешто недопечено. Нишанеше во првите луѓе на Колективот, им бараше мани. Пуста зеленика! Го замолчуваа, си имаш дечија, немој, аман! А тој, аздисан во кикотот, хахаха, хихихи, ист! И точно тој ден на пердувите и кавгата, ден по кражбата, го однесоа на некој Гол Остров во Јадранското Море. Цело Гранче знаеше за шегата. Првин изнасмеј се, му рекле, а потоа, кажи што мислиш за Тито и Сталин! Фиданчо Фрцул кажал, а потоа се искикотил, море какво прашање! „Тито и Сталин се први другари, газ и гаќи“. Толку била шегата, ако била, мислел - торба земја што ќе ја поткрене со смеа, со рака, а не знаел дека е исправен пред Господа, како Марко Крале од Прилеп. Кодошите не биле дојдени да му ја украдат силата, не биле Господ, но можеби и биле, колку да му ја стишат смеата, да му ја одземат силата. Не може, ем сиромав, ем весел, рекле, но и да не рекле, судбината дошла по свое, нејзини се зборовите, времето, голите острови, гулабите. Таа рекла!..
    Фрцулови осамеа: сркаа коркут, гол грав и брашнена чорба од гулаби. Кога низ Гранче леткаа пердуви, кога беше суво и ветровито сите погледнуваа кон оџакот на нивната куќа, тие знаеја, пердувите идеа од таму. Одев кај Дамјана, ќе тргнев кај него и се враќав на полпат. Ја држев лутината. И еден ден, лут не лут, решив да му кажам за кражбата. Игравме волци и кучиња, сите ние волци, Дамјан сам, куче друго од нас. Колку гнас влезе и во нас децата, колку пакост. Тврдам со сите подробности, ако бевме деца, ние и Дамјана го оставивме на тој проклет Гол Остров, како татко му. Волците го касаа осаменото куче, се нафрлаа врз него, а тој како да стегаше заби и не се даваше. Се бореше со сите и ги кутињаше. Обично завршуваше раскрвавен, но никогаш не пушти глас нит солза. „Елате пак!“, ќе речеше, „ако ви држи!“ Застанав пред него со сто ума, а една мисла: да ги ослободам гулабите што преткаа во мојата утроба, да кажам! И пред да отворам збор, ме пресретна срча, истиот подбивен кикот на татко му, истиот мил празник во кој умира сета осама и сета човечка мака. Ме погледна со очите како на светот да нема зборови, туку, само очи.

* * *

    Оддалеку се гледа школката на Сиднејската опера: ме вози со неговиот мерцедес престорен целиот во австралиско сонце: исправен, црн, насмевнат. Еден ритмичен и постојан звук однадвор како морски бран, стигнува до мене, во мене. Навлегува во моите спомени, се среќава со мене и ја бара мојата вистина, но свесен сум за мојата подлост, тргнат кон неговата вистина. На илјада парчиња го ситнам пеколот што го раѓа моето каење, но не ми е полесно.
    „Е, каде си, како си?“, му велам, го удирам благо по рамо, му ја вабам гласната смеа, татковиот кикот. „Со кого живееш?“
    „Со кого! Со никого, сам, со Македонија!“, вели Дамјан Фрцул и дувка некој апстрактен пердув залепен на усните. „Еве стигнавме!“
    Пред мене како од разгледница се отвора огромна куќа, дворец. Моето изненадување не можам да го сокријам. Му велам нешто што нема смисла, оти сум мислел дека живее на некој остров, на Лонг Ајленд. Другото не беше зборови: надојде Гранче на Поклади кога се веат запалени лабарди од слама и на глас се пеат подбивните пораки, каде да одат вошките. Дури и јас веев и пеев: „Кај Фрцуловиии!“ И другиот ден пуздерот на сламата леткаше низ полето, тераше некоја своја патека кон небидното, но години и кога Фрцулови заминаа некаде, со срам гледав кон напуштената куќа со гулабарник. 
    „Се разделивме со жена ми. Таа отиде да живее со синот и снаата. Кај нив умре...“, ме враќа гласот на Дамјана во стварноста. Брзам: „Зошто не останаа да живеат со тебе, во ваква куќа, мислам, синот и снаата?“ Фрцул не брза: молчеше качен на коњот од некоја внатрешна суводолица што надошла збуено, отнато. Голташе солзи. 
    „Слушај, треба да кажам!.. Треба да знаеш! Мојот син зеде Гркинка за жена! Слушаш! Јас водам борба со нив, активист сум, војник на македонската фаланга, а тој Гркинка и по татко и по мајка и по дедо, предедо Грци... Сега кажи кој сум јас? Штооо!“
    Ја распетла кошулата, а на градите огреа тетовирано сонце. Неговите зраци се прелеваат врз нацртаната карта на цела Македонија. Ја запетла кошулата, а јас почувствував како трепери сè со нас. Многу подоцна влеговме од тој молк, во едно влажно ехо што го дозволуваат спомените. 
    „... Жена ми се разболе, не појдов да ја видам. Умре. Не појдов на погребот, а само Господ знае колку ја сакав!“
    Од неговите очи капна солза. Таа се стркала по образот, капна и се изгуби во процепот на усните. 
    „Еве гледаш, научив да плачам!“
    Ноќта не склопивме око: претрчавме низ сиот синор на нашата пена, јагурината на најлудите години. Видов дека се убави и колку се убави, горки и тешки сеќавањата. Утрото тој мораше на работа. 
    „Ги потрошив сите слободни денови по митинзи, морам на работа. Остани овде колку сакаш, во свој дом!“
    Од задниот дел на куќата се слушаше гугање на гулаби. Се закикоти нешто во мене, тргна во воздух, но запре. Реков со такт: „Ќе паметам и ќе кажувам како ме пречека Дамјан Фрцул од Гранче, Македонија, во Австралија. Ќе запаметам, ќе запишам и ќе раскажувам!“ 
    Ме погледна со оној накривен малку, благ опул, кога на светот нема зборови, само очи. Рече: „А за тоа што ми ги украде гулабите, двата бели таклаџии, уште тогаш ти простив. Знаев што ти значи највисокото небо!“

* * *

    Веста за неговата смрт ја чув во Гранче. Умрел во Сиднеј. Го погребале синот и снаата до жена му. Над гробот пуштиле два бели гулаби таклаџии, да се вивнат и да вишнеат во највисокото небо, да се сретнат и да се помират двете разделени души, таму, во високото небо.

























ЧУТУРАНГА

    Четворица сме, исто колку и страните на светот: јас, жена ми, ќерката и синот: играме шах, не двајца, туку четворица одеднаш. Четирите играчи ги симболизираат страните на светот, годишните времиња, магичниот квадрат, а играта е древна, прастара индиска игра, се влечат исти потези, се избегнуваат замките на семиотиката, така диши драматиката на чутуранга, а бидејќи секоја игра има свои правила, ред, победници и поразени, болно е сознанието дека токму ние најблиски по крв и по месо сме тоа: победници и поразени.
    Првиот потез: повлечен е одамна, сеќавањето е мачна работа, та не знаеме кој тоа прв почна и што значи: првиот потез: син ми вели: идејата за играта е првиот потез, согласјето, на секого одделно и на сите заедно, жена ми: рационална секојпат заговара практична приказна со ќерка ми дека играта почнала во моментот кога сме седнале наднесени над шаховската табла и од моментот кога е вклучена клепсидрата. Песочниот часовник густо ги реди секундите една до една со резок звук што шишти небаре се превртува змија заградена со оган и пишти оти ѝ нема спас.
    Четворицата сме: јас, жена ми, ќерка ми и син ми: јас: може со мустаќи, без власт, без сенка, со песна в раце од Давид Авидан, превод од хебрејски на Жени Лебл, понизок од жена ми, а таа не мора, ама се наведнува, се спушта со телото кога сме надвор и еден до друг, некако да се изедначиме, да го избегнеме подбивот, ѝ велам, како успеваш, а не, вели таа, толкава сум. Тоа е нејзиниот прв потез: гледам во нејзината мила насмевка, во задоволството на иронијата, во играта, во фигурите што се вистински слонови и други животни, мајмуни, војници, коњи. Во нејзините очи изгрева сјај, ја мести примката за орелот што лебди негде горе над нас и нишани. Мене ми бега мислата кон воздушните струи што вестат снег, кон човекот што го погребуваме, а таа го напушта погребот со изговор дека ѝ ѕемни, дека не може повеќе со жалните слики и заминува со автобус. Луѓето како јас имаат последичен праисход: велат веќе речени работи кога на пример се спомнува сексуалната егзалтација: еби си мајката, фати џенем, вит невидело и невиделица, така за луѓето како јас, така и јас: еби си мајката, оди. Другите будалаштини дека животот е краток и верна копија на сонот ги препознавам во нејзиниот силен глас, не отпосле, години потоа низ песокот на истеченото време и за да ја стиши мојата возбуда, пресметано и смерно, ептен нежно ќе рече: не би го гребнала ни со мисла твоето достоинство, сигурно. Искрено: во чутуранга рокадата не е позната, но жена ми: вечен архитект со име и чест, директор на Заводот за урбанизам, пред годините на климаксот, крк-трт време по турско есапење, ќесебашија, лока на лажната сенка што трепери низ омарнината и удира на рокада: колку курви ми ја извалкале постелава? Се тегне бузата на охолоста, игра мустаќот дам дара дам, а велам: ниту една! Ах не лажам! Таа: вљубена во свилата и годините на студентскиот театар кога јас ѝ ја натокмив улогата што еве ја игра и сега па го повторува делот од монологот за клевета во стиховите од Мајаковски на сет глас, клетвата бара спас за реченото. Од нејзините очи извира мајчинската Деница, чеда мои, им вели на децата и трепери грижно, ја печали нивната почит секојпат застаната спроти мене, исправена спроти мене, мамо, велат децата, слушај жено, велам јас.
    Четворицата сме: јас и тие: јас од тукутака ќе се расплачам, ќе се размрсулавам, тие по мене, ќе молчам јас, ќе молчат тие, јас тргни кон некаде - тие по мене, ја расипуваат играта. Отпосле ќе прашаат кој е на потез, ама јас веќе сум подзаборавил на играта, сум ја нарамил пушката, излезен сум во дворот и тргам на чкрапецот кон секаде: дум дум дум!
    Во што пука тате, прашува ќерчето.
    Во што пука тате, прашува синчето.
    Се враќам поразен: ме прашуваат очите на дечињата како ми е во душата, како ми е во срцето и воопшто ме прашуваат очите како ми е! Велам нешто свртен со грб кон очите, го отпетлувам коланот со реденици, задоволен сум: ја враќам пушката во шошката да стои тука и да се заканува кон црното и сеништата што надлетуваат над куќата небаре утка и други пилиња со зол глас се. Синето не се предава: го повторува прашањето илјадапати, не дозволува поука, се дрзнува да праша. Пукаше на сите четири страни? На сите четири, му велам. Му го читам изненадувањето, оти јас не бев на потез, а сака тоа, колку само сака да ми го рече, ама не дозволувам: ја вртам клепсидарата со видлива енергичност што значи и потез и протест и најсетне и простотија и простор во кој има смисла да продолжи играта, граматиката на чутуранга во која бројот на играчите е ограничен на четворица, но се гледа тој е веќе триплициран и нужно е однапред да се договори редот, правилата. Ваквата слобода на играта та прв впечаток е дека е задушена од бројот на играчите, има пореба од пребројување, но кој тоа ќе го преброи! Им ѕиркам во дното на душата низ очи: сенката е магијата на квадратот, удира егзија некаков нов геометриски знак, изместени се местата на играчите, страните на светот, правилниот распоред на редовите, дијагоналите, коњите, војниците, идеалот на магичниот квадрат за четворица и воопшто направена е материјална дигресија, чисто предавство на знаковната интервербална комуникација со слика, збор и звук.
    Се повлекувам во аголот на собата со машина за пишување в раце. Под мишката ги носам белите листови на предавството и строгите правила на играта збран како копец: ми трпнат прстите, ги стегам индигата со план да се победи зимата во срцето, веритигинозниот синдром и сета светска иронија. Параболата за играта што се закажува на листовите верно ја вдвојуваат индигата небаре темни огледала се врз кои одразот го удрил печатот на премислата и предавството, силно и чисто, близначно до Бога, како тие да ја определуваат, неа, а не судбината нив. Се повлекувам уште повеќе во аголот, го повлекувам потезот, може ли сè да вратам назад, си велам, велам на глас, а го слушам ехото екотот на забрзаната цивилизација што сложно ми вели: Не! Нема назад!
    Ќерка ми: на границата од детството плети бенче од сон-цвеќе и гороцвет. Сè уште не изустила ни збор ни воздишка, ни оф, ни леле, трча по пеперугата на моминството, најпрвата варијанта и ме влечка од аголот кон средината на собата. Ја прифаќа кралицата, ја издигнува во висината на челото и очите и мене ми кажува: Кај најдов да се родам во ова проклето време. Ме фаќа страв, ми татараат снагата и колениците, црмнуваат струи низ дамарите и не ме стигнува прашањето што го насетувам: Зошто сме олку сами?!
    Надвор пукаат мразулци: стрмнуваат прузниздолно стрелно и со звук божем се стори со зимата, готово е! Низ полето минуваат кучка и кучиња, кучката напред, кучињата по неа. И вртат со муцките под опашот, се касаат, го бараат редот. По нив загната сурија со стапови и деца и војници, нит деца нит војници, викаат, се ѕверат најѕверно, ги с’скаат кучињата отпаднати од редот за пцукање.
    Четворицата сме, исто колку страните на светот: јас, жена ми, ќерката и синот: играме шах, но не двајца, туку четворица одеднаш: Четирите страни ги симболизираат играчите на чутуранга, страните на светот, магичниот квадрат, семантиката и семиотиката, а бидејќи и чутуранга има правила, низ некаква стаклена изѕирка на магичниот квадрат она што може да се види се гледа: песочниот часовник и истеченото време и змијата на која ѝ нема спас од границите на квадратот. А ние стиснати еден до друг како во преполн автобус, почитувачи на беспрекорниот ред на нештата, одскраја гледаме, најблиски по крв и месо дека сме тоа: поразените!















БЕРМУДСКИ ТРИЈАГОЛНИК

    По којзнае кој пат се обидувам да ја одгатнам смислата на сите настани, темната и магична привлечност на чудата што одеднаш се случуваат. Кога било е невозможно поради мене, поради прашањето за времето што одамна престанав да го поставувам. Причината може да биде значајна, но и неважна, обезвреднета и бизарна: соѕвездието Арго претставува Јазонов брод со педесет Аргонаути, но и Ноев кораб. Јазоновиот „Арго“ ги пренел во Египет во Род, Даниј и неговите педесет ќерки. Египетската традиција кажува за кораб што ги носел по вода за време на потопот Озирис и Изида, додека Индусите сметаат дека со тој кораб преживеале нивните богови Изи и Исвара.
    Пак го поставувам истото прашање: Кој се педесетте Аргонаути? Бидејќи прашањето се поставува во двојно значење, мојот одговор е дека се тоа педесетте ѕвездени веслачи на Ноевиот кораб, но исто така знам, дека одговорот е делумен и не како одговор на прашањето, туку како елемент на времето, дел од именливото и дел од тоа што е невозможно да се менува.
    Она што може да се подразбере е Бермудскиот тријаголник во кој писателот објаснил дека планот за времето е мачна и неодгатлива работа, и пред сè подла работа, пред која се отвораат четирите страни на светот: постојат сè уште луѓе и кораби на кои им се губи секаква трага, а бродовите или луѓето, ако откријат дека се изгубиле, никако не ќе можат да одгатнат каде биле во таа небиднина, за подоцна да продолжат да веруваат дека никогаш и никаде не биле изгубени.
ПИСМА

    Купив тејпрајта и цел месец пишував писма до Македонија; прво, до Матицата на иселениците во Скопје, да не заборават за бројот од август - со „Македониум“ од Крушево и Мечкин Камен. ЗначИ - да ми го испратат списанието. Другиве Македонци, Гоцета, Крушево, Јанета со четите, ги имаат залапено на камповите, таму каде што стануваме, та да кажам и јас. И јас сакам на Австралијциве, на кенгурчињава да им кажам нешто од чудата за Крушевската република, колку да знаат, макар да чујат само за Илинденија, пламењата, колењата. Второ, напишав безброј писма до Пана, четвртото девојче на еден сиромашец од комшиите, оти ми велеше дека сум имал ум колку пиле, колку книже тутунско и да не ве лажам, оти ја сакав како за жена на пример. Пишував, пишував и до Илија Митрески, Благата Душа, прво му пишував дека не заборавив како да го биеше Ѓокета од Сајчевци пред овој да почне да се качува по јасиките до најврвното гранче за да го скрши, ама внимателно да не падне, затоа бил ќотекот однапред даден, оти, ако паднел, после не важело: ниту вардењето од мувите со гранчето, ниту нов ќотек со остенчето од Благата Душа, од деда Господа. Но го скинав писмото и му кажав во ново на дванаесет табаци; нека чита, нека пречитува, дека ми се здодеа од машки муабети, од она што не го разбирам и она што не сакам да го разберам. И му кажав: излегувам од кампот, понадвор, подалеку и подалеку, да најдам грмушка, да си потклекнам, ама овде нема земја, само железо, чисто железо и на површината. Ако веќе си клекнал, сигурно е, ќе се преместуваш, за да не ти го изгори газот железото. Секаде е така: сонцето удира одгоре, како ти ѕид да си, а тоа висак. Сенката колку педа само; ќе ја стигнеш - ти се плетка во нозете, меѓу ременот, ќе ја престигнеш и трчаш низ железото како низ стрништата по стадата, низ височинките и уште подалеку. Гледаш; немаш сенка, и ја гледаш грешката: се свртуваш кон единствената сенка врз која врз која сонцето паѓа прузниздолно, го вадиш анџарот и го забрцуваш до коска, до мајчина му будалеста. Тогаш почнува болката. И започнуваш ново писмо во кое одбираш некој од другарите и им кажуваш: Ќе дојдат натоварени камиони со жени, еднаш во месецот, еднаш во сто години и тука почнуваат новите прекари, а јас се свртувам во сеќавањето, исцеден од жените, брбушка веќе, згнасен и се враќам кон Иг, сакам да е жив за да му напишев, да му раскажев нешто, дека имаме и Црква Македонска и дека јас безбожник сум се причестил двапати, да не се одделам од другите, од Леона, од Никодина, од Сарафа и да не ми засмрди душата на сараџа.
    Проклет Иг! Тој пиеше по три, четири чаши солена вода на ден, за да врати нешто во коските. Пред легнување ќе ја акнеше и четвртата чаша, но погуста од трите претходно и чкртеста и мижуркава. Ќе легнеше за да остине солта во него, оти Иг, свртен кон мене викаше: Жарооој, бастер, Жарооо... и си ги биеше градите со тупаница. И мамулето си го проколна и го онадеше со дрискосерец, поради судбината полоша од ќоро пиле, од ајванче што го удираат касапи по слабињето. И уште полошо: Игне, Игнат, Игнатија, како да им дојдеше на јазик на луѓето го кажуваа, го онадеа со житна кал, да ја јадеш, му велеа, колку ти си ја видел Америка и човечињата ко гламна! Се искачуваше по скалилата што чкрипеа како неговата жолта душа и се враќаше одгоре со куфери и бледи, белузлави списанија, со мајмуни и тамтами, и, едночудо голи мешиња на жени и мажишта секакви, напрчени со срамотата кон нив. Згрчуваше: Таму бој, го ценат здравото тресење! Јас сум го правел истото со поубави од овие, и го држи показалецот врз папокот на една однатре што се смее од бесотилак и галежливост, а Иг врви со прстот подолу и не гледаше дека сум окрклен од бесрамноста. Таа работа велеше Иг, не треба зборови, кажувајќи за госпоѓицата од третата смена, од неговата смена, како сè тогаш да се случуваше! „Ги оставаме чикиите да се вратат по лентите, да претаат и бегаме со госпоѓицата Дрил, се скривме во едни боксови. Ја вртам на сите страни, коковче малечко ѝ велам, му плаќам со семе на сер Џон, си велам. Ако смрдиш на гној и пердуви, ѝ велам, однатре и јас исто, не дека работам со заклани кокошки, а нејзе чикини ѝ велам, ами бог постран, ми дал пердув во умов, да го префрлам Океанов, за да заборавам на куќата и кошарата, и поле и коприви, да удираме в ѕид со оваа“. Се сеќавам, Иг продолжуваше да рони како петлици чисти солзи зашто тој кажуваше: „Ми велат во утрата нашинците, оние од новата смена, дека очите ми биле подуени како цела ноќ да сум плачел. Не, им велам, Иг не плаче, а ова е од пареата, од котлите зовриени за коковчињата. И ќе појдам в соба, ќе плачам, ќе плачам, со часови, додека не ја завршат и тие работата. Ги чекам кај паркчето, тука везден минуваат, за да им вратам ги чекам; Постран си, му велам на Првиот, небитно е кој е. Каде, бре, не чека, а гледа со очите по снагата, покажи ми Иг, жити очите каде? Секаде, му велам, секаде си постран, и по лицето си постран, и по лицето си постран! Глупости! На глупоста враќав со поголема бој, па затоа дојдов! Срамотилак!
    Го врви Игнатија истиот пат по скалите, но како да не сака да му ја слушнам срчата однатре што ѕвони, ооххохо, стенка, охохо, се истураат во најгрда пцост мешињата од списанијата, мајмуните од другите, тамтамите и8 крвта на чикините, босиците на некоја перачка од авенијата Флауерс. Ќе тивне со пцостите, се враќа да ми раскаже: Бев во Америка, бев таму, но не чека да му речам дека бил, туку сам си вели: овие, овдешниве, не веруваат во приказни, во луѓе што се прегаат како коњи и ти даваат камшик да ги шибаш! Сакаат да го видат златото, петлињата што сум ги донел од Америка, на, ќе ги видат!...
    Најстрашна белина е новиот незапочнат лист на писмото.Еве, ме тркала, ме гмечи неименливоста на болката што овдешните поројни дождови на Вест Австралија ја цртаат врз телово. Јас бесрамно им го давам да го шибаат, за да ги изгонат однатре загарите; душата ми прполка како петле заклано од лесна рака, таа е уплашен дивеч, а дивеч ја зел во челуста, ај само да ја зел, туку ја држи, ај само да ја држи, туку ја стега, та прокапува лигаво.
    Не кажав! Најсрамно е, велеше Иг, што не сум само Иг, туку и Игне и Игнат и Игнатија. Се враќаше по скалите, но сега празен, мислев, без мисла. Имаше едно кубуриште зачувано од Илинденија со петле; ќе го запнеше и ќе нишанеше во сопствената сенка со страст и ќе тргнеше, уште од на скалите. Еве, велеше, една е, а не паѓа. Подоцна ќе се стишеше сè, немаше гробна тишина како во расказите, туку засипнато смеење на туберколозно мажиште. Да тргнам уште еднаш, се вртеше кон мене Иг, зборувајќи дека сенката сопствена треба да се казнува; пак продолжуваше низ собата и пак тргаше со кубурот. Истата вечер, во мракот, како да ја разбрал грешката, да, рече, колку просто, потоа, и, некаде многу одблиску и под сопствените гради зграчи со туфекот, за да се оптегне вдолж и попреку колкав што беше... 
    Сега знам колку е значајно отворено да кажам; вистина е - купив тејпрајта, старо додрндано машиниште за пишување. И по нешто удирав на неа, но јас секаде праќав бели листови, празни, чисти како Дуовденско небо, како солза на мртва сабота - за сите мртви! А за Пана, четвртото девојче на оној сиромашец од комшиите што ја сакав како за жена на пример ми кажаа: побегнала од Драскин, побегнала по некој багерист од Крушје, но моите слики ги оставила кај сестра ми, да ми ги пратат. Не можела повеќе да ги чува на градите; тој од Крушје сакал да ја разголува и да ја цица како пеленаче, токму на местата каде што ги чувала моите слики...



	




	






ЖЕЛКА

    Куќата е тајна и никој во Ортакол не умее да ја раскаже. Невозможно е. Нејзините сопственици одамна се мртви или расселени на сите осум страни на светот. Споменувањето на страните на светот има посебно значење: потребно е тоа значење да се открие веднаш, ама и тоа е невозможно. Собите од ретките раскажувачи на куќата обично се именуваат како палати што и не е вообичаено и имаат директна врска со магиквадратот на тројката, во кој, распоредот на палатите е распоред на триграмите, распоредени кон страните на светот и неговите меѓустрани. Во енциклопедијата „Расаил“ на Чистите Браќа од Басра, магиските квадрати се интерпретираат како илустрации на природната хармонија на вселената, а придружниот текст со илустрациите ги дефинира како мали модели на хармоничната Вселена. Тоа е кинеско влијание и дериват што значајно влијае на методот и конструкцијата на арапските магични квадрати како симбол на седумте астролошки планети, значи нивна посебност кон конструкцијата на магичното. Она што посебно го поразува раскажувачот на куќата е соголениот факт во кој тој никако не успева да ја објасни архитектурата и градителите, векот и времето на нејзината градба и логичниот континуитет на приватната историја на лозата на последниот сопственик на куќата, прочуениот Сали-ага Охридски. Најмногу може да им се верува на оние квечерни шепотења, дека куќата е градена според конструкцијата на некоја огромна желка, за што можат навистина да посведочат скиците на градбата што денес ги скрива во своите ковчези, Несрине, најмалата внука на Сали-ага Охридски, последниот фидан на беговското колено, вратена во куќата пред десет години по смртта на мажот ѝ загинат во една сосем банална епизода во лов на срни по Галичица.
    Она што одеднаш се доживуваше се внатрешните врски и законитости меѓу палатите. Но тоа се доживуваше однатре. Однадвор ништо не се разазнава, ништо не се гледа: куќата е целата покриена со бршлен што ползи од основата на темелите кон сите ѕидови, преку сите прозорци за на крај да ја покрие и цела чатија. Само високата авлија е знак, некаков знак, дека обградила човечка интима. И во најстудените зимски денови низ нејзиниот оџак не извива синкавото тело на чадот. Понекогаш, само понекогаш ќе зачкрипи влезната порта, ќе се окафти во сиот напон колку низ неа да помине натоварена кола со тикви, вреќи пченица и друг бериќет, за кој комшиите знаат дека го носи Никола Пипиљот, исполџија од охридските села на нивите од агата. Бршленот ја скрива светлината; денското видело не е сосем доволно да ја осветли внатрешноста на палатите за што апсолутно е потребно во нејзиното средиште да гори севезден светлина. Таа гори: во апстрактниот центар утврден според редоследот на палатите, во петтата палата, постои огромен шандан во кој гори огромна ламбада. Нејзиниот пламен ја расфрла магичната прелага на сенките во сите соби во кои нема врати. Нивниот збир е секогаш еднаков на која било страна да се запати илузијата на раскажувачот. Ретките посети минуваат до Крстџамија, оти е таа спроти, единствениот сигурен ориентир кој не дозволува да се заскита. Таа стои спроти куќата застаната и исправена како сведоштво за синтезата на религиите и нивното несебично позајмување на константите што како столбови го крепат светот.
    Пламенот на ламбадата, огромната свеќа што гори во средиштето на куќата може да биде и измислен, оти моќта на огнот во палатите на куќата се доживува многузначно: час е таа восплотена Библиотека, час огромно тело на желка што патува по ѕидовите, час попис на збирот на палатите или обичен човечки сон.
    Сали-ага, пред дефинитивно и крајно разигниран да замине од Ортакол кон Анадолија (еден велат тој, други раскажувачи, неговата напатена душа) девет денови по петнаесет часови престојувал во секоја соба одделно и како да се збогувал со смислата на своето постоење ја запалил ламбадата во центарот на нејзиното апстрактно средиште за никогаш, никогаш да не згасне.
    Не знам дали воопшто е возможно во случајов со тајната на куќата во Ортакол да се поврзе кажувањето на Никола Од Куза, кога зборува дека секоја точка од космосот е права на апстрактниот круг во која живее хармонијата и иронијата на човечкиот живот. Вака ова звучи мошне поврзано кога започнува потребата да се објасни животот на оној на кој тој престанал нешто да му значи, а бидејќи и Никола Пипиљот е умрен и бидејќи не може да се заколне во животот, останува да ми се верува мене, обичниот и прост запишувач на неговата доживеана сторија и настанот што од збор до збор го изложувам.
    - Ќе им се даде за право на сите луѓе од Ортакол да ја разберат суштината на гностицизмот, константата на вечната кружна плоча на небото со планетите и констелациите и кружната плоча на Земјата врз која како човечки сон стои суштината на светот. И издвоена и измешана како што се мешаат религиите, денот и ноќта, јавето и сонот, животот и смртта. Ете така, рече првото што рече Никола Пипиљот и заплака како дете.
    - Откако загинал маж ѝ Несрине се облекла во црно, ја скрила убавината по која копнежливо воздивнувале, Турците од цела Македонија, а македонските првенци од Ортакол севезден измислувале надежни поводи само за да можат да ѕирнат во нејзините очи, во најчистиот езерски лазур. Бев исполџија. Ги обработував нивите од нашиот синор и чесно и праведно ја делев добивката, и житото, и сламата, и тиквите, и пченката. И еден ден запатен кон нејзината куќа ја видов. Ја растоварав сламата, а брзав, бидејќи беше доцна, ме чекаше пат. Ме понуди со шербет, а бидејќи беше ред и нешто да се каже, отворив прво за нивите, за родот, со страв кревајќи ги очите и побожно гледајќи во нејзината волшебна насмевка и зрачно спокојство. Овде, Никола Пипиљот го надополнуваше своето приклучение со неважни детали, спомнувајќи ја човечката растревоженост, распосланата магливост во која бледнее јасноста на нештата и токму поради тоа се обликува чистата претстава за човечката незалудност. Никогаш, продолжи Пипиљот, немав ум што е женска убавина и што може да биде. Нејзе времето и дало сè, а ништо не ѝ зело: и мудрост, и земна раскош, и божја дарба, и спокојство! Сведоштвото на другите јас го затврдувам: таа лекуваше со мекиот допир на рацете, со енергијата на мислата, со вештината на мекиот, полнозначен и исправен збор. Она што се зборуваше до Будим и Стамбол, дека во нејзината куќа доаѓаат тажните жени на светот што не можат да имаат пород, а потоа имаат, штом поминат низ сите палати на куќата, е вистина. Јас тврдам. Видов!
    Ноќва, рече таа, овде ќе ноќеваш. Патот е далечен и врви крај вода, а ти си сам. Куќава е огромна и во неа го собира светот, а камоли не тебе. Ќе вечераш и ќе си легнеш. Утре...
    Бива, свикав. Ашколсун за крајниот фидан на Сали-ага, фалба за него... А бев капнат, цел ден правев копа, товарев, растоварав. Ми ја покажа собата, бањата и постелата и излезе. Исчезна во некоја од палатите... Веќе бев в постела. Мина саат, два, а сонот е итар, доаѓа без најава, ја сече стварноста и го чапнува телото и умот. Јас се опирав, не се давав, ама тој ја надитри мојата сила и итрина.
    Знам, оти кога ги отворив очиве, прво што видов беше луната, којзнае како воврена низ телото на бршленот. Но, и тој нејзин единствен зрак беше доволен како што беше доволен и потспотнатиот пламен на ламбадата да го здогледам чудниот извор на звукот што гребеше во мојата соба, но и еднакво во сите девет соби (палати) на куќата.
    Станав; видов; во аголот на собата стоеше огромен земјен ќуп, а кога го потргнав поклопецот видов: огромна жива желка! Помислив на скицата за градбата на куќата како за живо битие и се уплашив од стравот и откровението на тајната, но токму тогаш чув лесни чекори и се скрив во постелата. Анката влезе во сенката на сопственото тело, дојде до ќошот и нежно ја извлече желката од ќупот. Погледна кон мојот сон и излезе. Влечен од невидливата сила на љубопитството тргнав по неа. Во петтата палата на куќата, во нејзиното средиште, на подот под ламбадата, лежеше угулгола самовила, убавина и красоитост што ликува небаре од нејзината зрачност опточува раскошот на сите светски смарагди. И така замаен гледав во Несрине, како врви со нозете на желката по кожата на стомакот цртајќи траги со желкините нокти по нејзината кожа. Го правеше тоа со шепот, со благо неразбирливо мешање на зборови и гласови, измешан плач со смеа, што најмногу, ама најмногу наликуваше на плач на мало бебе. Одеднаш тивна, се укочи, насети дека сум зад неа, ја сврте главата и о, Боже! Таа беше таа. И таа што лежеше и таа што гледаше во мене.
    - Ти ништо не виде! - рече таа влегувајќи во сенката на сопственото тело. - Ништо не виде!
    - Видов! - полека проговорив. - Видов! Она што се случува во една палата, се случува едновремено и секаде, во сите палати. Видов!
    - Ах! - воздивна таа. - Јас им помагам на тие што сакаат да имаат свое чедо, на сите очајници со суров накит на судбата, за да продолжат во некого, како што продолжува загатката за човечката надеж.
    Замолкна; ме фати за раце и заедно со мене тргна низ сите девет палати на куќата, а по нас моќно патуваше вечниот оган на ламбадите.
    Најмоќната жена на Ориентот, последната фиданка на прочуениот Сали-ага Охридски, таа ноќ беше моја жена.
    Вака звучи ова слушнато од еден од ретките раскажувачи на куќата, а таа сепак не мора да соодветствува на идејата за синтеза на релациите. Никола Пипиљот е умрен и тој не може одново да посведочи со својот живот; но единствен сведок е магиквадратот на тројката кој запишан со арапски бројки изгледа вака:
    492
    357
    816
    Ова се страните на светот, неговите релации, хармонија и меѓустрани и оклопот на желката врз кого е изградена плочата на векот и тајната на куќата во Ортакол што никој, никој не умее да ја раскаже до крај.




























ЛУЃЕ ОД СЛАМА

    Беше декември, крајот на есента 1972, и одев во прекоманда во Третиот пешадиски полк во Н. Се разделував од камените ѕидови со кои беше оградена Школата како од сон и како во сон; бев завршен офицер на ШРО во Билеќе, но немав радост, нешто секна во мене, пресуши. Другите офицери се збогуваа, се прегрнуваа, беа лавина што окопнува одеднаш, а јас испразнет однатре, веев во воздухот како трепетлика, бессилен, зачуден и врзан од онаа воздушеста копрена што ги обвива разделбите. Гледав во таа искрена, чиста слика од далеку, колку само оддалечен, а тука, во средиштето на таа зазбифтана пифтија што се прегрнува и се топи. Сега знам, тогаш барав откинат дел, скинато парче од мојата душа што ѕвони некаде низ камењата на Херцеговина, скита таму некаде и не може да умре.
    Школата беше сместена во зградата на некогашниот астроунгарски затвор, извесно реконструиран однатре, но за сето време имав чувство дека сум во апс и без да го знам сопствениот грев. Камените ѕидови ги тискаа воздухот и спомените, го обградуваа просторот и времето и само понекогаш ѝ дозволуваа на мислата да го наткрили бедемот, да заскита и да се врати капната, раслоена и непрецизна. Тогаш го барав најкусиот пат кон себе, зачуден од реските команди и измешаните значења на трубите.
    Северно од Школата почнуваше градот, логичен приврзок на касарната, а другите страни на светот беа планини. Источно од ѕидините понираше Требишница; реката исчезнуваше во карстот одеднаш, обградена во грлото со три реда бодликава жица. Дење ја избегнуваа во разговорите, а во ноќите идеше нејзиниот темен гргор како коба, ненајавен, тежок. Сите ја молчеа, и реката, и кобата, и нејзиниот подземен глас, но различно ја сонуваа. Една ноќ ја сонив и јас; беше чудесна жена, со долга, распуштена коса. Ме викаше кон себе со благост, со мека иронија и скрб, со страдање. И од таа ноќ сонот се повторуваше, стануваше чиста материја и веќе немав право на друг сон.
    Целиот се претворив во уво, во штама, а во неа ме начекуваше кикотниот гргор на реката. Никогаш не видов каде понира, но ја слушнав нејзината утроба, нејзиното грло, нејзиниот мек баршунест глас, како ме зазборува, како ме вика со мрак во говорот, како да е жена. 
    Целиот пат додека патував кон Третиот пешадиски полк во Н. истураше од небото. Мачна е сликата кога се здружени ден и ноќ и небото и земјата и особено кога тој ден е вивнат во воздух од значења.
    Ќе скратам: одев во прекоманда и не бев сам. Со мене патуваа уште деветнаесет офицери на Четириесет и втората класа и не се издвојуваа во ништо; бев она што беа тие; дисциплиниран војник со строгост кон себе, толку честа кога се практикува почетната амбиција. Но, во нешто бев различен: во моиве гради длабоко под кожа имав мастилав еднорог, спомен од ЈНА, а во војничкиот ранец цел сноп поцрнето жито, книга мои стихови. Насловот на книгата беше работен, но дебело потцртан и прецртан, а под него стоеше дефинитивниот наслов: „Луѓе од слама“. На истата страница имаше нешто како фуснота, за реката понорница, за сонувачите и фантастите, за нивната непроменливост, постојаност и имагинација, но и за лебот и солта на чистата стварност означена како книга. На опачната страна се зборуваше за жената од сонот, фазите во структурата на постмодернизмот, но и за животот што мораат да го живеат писателите, растргнати помеѓу тоа што мораат и измешаното јаве на сонот, но ќе скратам.
    Ги менуваме возовите во ниски попатни станици црнгалести од патина, со одамна испишани имиња на местата и задолжително со изгребани опавчиња на буквите и постојано патувавме на север. Некој го зборуваше кучешкото време, кучињата и курвите што обично ги следат војските, стражарите на Третиот пешадиски полк во Н. Тој што беше до него го молеше да тивне и секој час бакнуваше зајачко опавче: го вадеше опавчето од платнена пазумарка, го доближуваше до усните и мрмореше: „Зајче, зајченце, скокни уплаши ме“. Водачот на групата седнат карши ги пребројуваше зајчињата и нас особено, со испружен показалец и страв дека сите ќе не снема во дождот. 
    На централната железничка станица во Загреб се качивме во возот кој сигурно одеше во Н. и сигурно по единствениот пат што води кон Н. Беше извршена прозивка и бидејќи бев последен - извисив. Останав во ходникот на вагонот со спуштен ранец до чизмите и спуштен поглед кон подот загледан во апстрактната локва што се цедеше од мене. Цртежот на водата посакав да заличи на исправен еднорог и со вратот на чизмата ѝ помагав на водата да го нацрта тоа: Зошто го кажувам ова? Едноставно е: приказната можеби започнува во овој момент, кога здрвен од водата и неудобството во кое бев втурнат, чув женски глас како вика кон мене и ми покажува со рацете кон нејзиното купе.
    Таа во купето беше сама: Господе, не вреди да објаснувам! Ќе кажам дека не се изненадив, како да ја познавам илјада години, како во мене отсекогаш да ја имало неа, со црна, долга распуштена коса. Тоа што ме обземаше не беше восхит, не беше трепет, не беше само остварениот сон, сонот на реката, туку пред мене се рушеше вселената и одново се создаваше, дел по дел и сета одеднаш. Споредбата со сè живо дотогаш е безвредна, профана, оти нејзината убавина ги исполни воздухот, купето, возот, сиот мој минат живот и сета чудесност на магичната иднина. Беше тоа склад на физичка вредност и чувствена хармонија, скок на елен замрзнат во воздух, грација, жива понорница, толку беше тоа очигледно. Посакав уште еднаш да ја раскинам војничката блуза, кошулата, да се разголам во трактати, сонети, кутриот јас: во очај ѝ ја дадов книгата „Луѓе од слама“ ѝ ја дадов в раце сета смисла на мојот обезвреднет живот и прости ѝ реков: „Еден збор не ќе ме изрази, а многуте зборови ќе ме погрешат“. Побрзав да дообјаснам: се раѓав и умирав во нејзините очи, проодував, зазборував и немеев, собирав сила и ја губев, а кога конечно бев готов да ја платам цената со сведоштво со мојот живот, таа ме пресретна, ме пресече со очите и ми рече: „Знам!“ Ме погледна одново меко, со чувство на вина, личен очај и кротка срдба изврена од похотност, од глад и ме подзеде со нив со она благородно тесто во кое се раѓаат хероите или кукавиците на судниот ден: водев љубов со жена и река, со понорница што ме влече во темното на сопствената утроба. И ќе скратам: има настани што цел живот стојат на границата на возможното и сонот, посакуваното и невозможното и така ќе остане без намера да претежнат и да се начисто. Така беше тогаш и така би, одамна, пред еве рамно дваесет години, во единствениот воз што уште оди кон Н. и така ќе остане. Во сонот во кој се будам со години, играат истите сенки: се будиме двајцата фатени во стапицата на гревот, а околу нас стојат расфрлени куфери, стихови на книгата „Луѓе од слама“ и грбата на планината Велебит по кој патува невремето и удира на џамот од купето како сведоштво. Другото е обратно: темна слика, утроба и коб во која си живеат сите гревови на светот.
    По два часа стигнавме во станицата во Н. Измешани во дождот и турканицата, се загубивме без проговорен збор. Нешто ме притисна во грлото, некој на глас го извика моето име, а кога се свртев кон гласот, под нозете на гласот, ја видов насловната страница на книгата, како ја носи надојдениот вир и како патува понатаму и никаде. 
    Во Третиот пешадиски полк во Н. времето се наттрчуваше: живеев преправен во војничка ревност и исполнителност, лулкан од сласта на стручниот престиж што наново го откривав во себе и така ја печалев довербата и почитта.
    Требишница ја сонив само еднаш, и таа беше река; се затворило грлото на понорот и се разлеала плавно. По неа пловеа кајчиња, пливаа норови, гузи, штипчиња, но и во сонот бев збунет, тоа беше фауната од езерото во мојот крај. Ме разбуди тревожна труба, скокнав на нозе, а над мене насмевнат седеше дежурниот офицер и чекаше да се разбудам.
    - Готово е, рече тој, утре заминуваш! Дежурниот офицер беше Т.Н. мојот командир на Првата чета од Третиот баталјон на пешадискиот полк во Н. Кажа дека вечерта е слободен и дека ме кани кај него на вечера. Да не се срамиш, рече, само јас и жена ми сме.
    Таа вечер згаснаа сите копнежни ѕвезди на небото. Ќе скратам. Таа беше негова жена. Ќе скратам: кажав кој сум, од каде сум, поразен, соголен, но и насмевнат; сепак, таа беше жена, а не река. И истата ноќ на полноќ, во истиот воз, се вратив во Македонија.
    Денес добив нејзино писмо. Го давам во целост, од збор до збор, преведено на македонски јазик. Еве го писмото:
    „Драги мој А. Собирав храброст да ти пишам долги дваесет години, но одолговлекував, го одбегнував тоа, свесна дека правам грев кон тебе, кон себе и вистината. Но повеќе нема кон каде, распустена однатре, празна и поразена. Знаеш дека е војна. Јавачите на апокалипсата јаваат слезени од небото и го собираат данокот. Еве и нешто како воен билтен за настаните во Н. Мојот маж стана полковник и командант на Третиот пешадиски полк. Беше опколен во првите денови на војната и го предаде полкот. Истиот ден е стрелан или се убил, засега не се знае, но шета цинична приказна низ градов за вистинската причина за паѓањето на Полкот. Но само јас ја знам вистината; сакаше да ги спаси војниците...
    Денес добив известување дека пред два дена, негде на Велебит, некаде на стража, убиен е нашиот син. Твојот и мојот син. Прости што во ист ден го раѓам и во него го погребувам твојот син, но тоа е сепак цената на гревот и судбината на луѓето од слама. Дождот нив не им може ништо, но огнот, кога тогај - ќе ги изеде.
    П.С.
    Со ова писмо ти ја враќам и твојата чудесна книга. Ја нема само насловната страница... Засекогаш твоја Д.Т.“
    Писмово е напишано пред три недели, а поштенскиот жиг е удрен пред два дена. Некаде помеѓу датумот на писмото и печатот, скриена е сликата на младото момче, со мастилав еднорог на градите.
ОХРИДСКА ИЗИДА

    Нè распуштија низ Охрид да ја собираме силата, концентрацијата и духовноста на нашите гласови, да го избараме Бога и во најситното во нас, триумфот на едното, пред утрешниот настап на хорот на Московската богословија „Знамени Распев“. И, ако треба да се соочам со фактите, и бидејќи е така, факт е: вчера заскитав во Куќата на Робевци во Охрид и прв пат ја видов Охридската Изида, малечка статуа на безглавото божество. Тогаш се скршив: ја допрев со рака, факт е, ја помилував нејзината зрачност, студениот килибар на мермерот и ја насетив победата. Истиот миг сетив како горам, како прегорувам и повеќе немав сила за ништо. Цела ноќ се борев со силите на страста, похотата, времето, историјата, бдеев во големите огледала на куќата, ѕверев во стаклените шишенца за солзи и барав спас за тајната историја на исклучокот и маката на еден бессон очајник што ја сонил победата.
    Ќе кажам; го љубам Бога на себичен и смирен начин, чисто и не со намера и накана да ја заслужам Неговата љубов, оти има нешто што е немирно - мојата љубов кон Мојот возљубен. Но чувствувам страв, некое ново непознато присуство во мене, и барем за миг се посомневав: мојата молитва и мојата љубов не стигнуваа до Него! Велзувел, началникот на ѓаволите, зел сила, се запустува мојот лик и истерува бесови: низ огледалата на Куќата и низ времето, од мојата крв доаѓа Таа, како жена и станува Моја Жена! Ме допира како што ја допрев, ми ја покажува својата убавина и зрачност, смислата на времето и вечноста, блесокот на победата.
    Сега, додека го бележам ова, одмавнувам со неверување; велам, сетив човечка слабост, но доаѓа ехото на опомената и нејзиниот глас: Зошто се сомневаш? Чиста е мојата љубов, моето тело, мојата облека, мојата душа. Не го сакам тој збор, душа, нејзиното и нејзиното сведоштво, но стојам пред неа без мисла, врзан со гипс и станува неиздржливо. Мил мој, вели нејзиниот глас, ти си одбраниот, и ден и ноќ и љубов и омраза, вода и оган и сè што се противи.
    Го чув далечен својот глас, неговото неверување, нејзиниот глас; ја видов историјата и просторот што нè двои и нè исполнува. Мил мој, вели нејзиниот глас од огледалата и куќата ѝ исчезнува низ стаклото на светларниците обраќајќи ми се мене, или кон ехото на мојот глас: Што би правел кога би знаел од кога живееш со мене?
    Сега, бидејќи е обзорје, станувам од нејзиниот кревет и сакам, првиот сончев зрак да капне врз отворениот бележник во кој болува мојата мака. Го вртам листов кон исток, факт е, и го чекам сонцето. Таа се буди, ме начекува во блуд со златната смеа и исчекувањето и сосем разбудена, не ја крева главата од перница, накривена со главата, гледа кон мојот бележник, сведоштвото за оваа ноќ и мојот живот и ме прашува: 
    - Што пишуваш? - потоа, станува, ја зема чашата со ноќна вода и го полива цвеќето. Водата се кикоти во саксијата, факт. Цвеќето се занишува и едно црвено гранче како чадорче патува кон тепихот, за да го сетам сопственото живо време.




* * *

    Вчера првпат пристигнав во Охрид. Хорист сум во Рускиот машки хор на Московската Богословија „Знемени Распев“. Го љубам Бога на себичен и смерен начин; не го правам тоа за да ја заслужам Неговата љубов, та јас само во Неговата љубов знам дека сум жив, дека сум благородно дрво што се разгранува. И знам, секој грев е хула. Брзам да ги забележам снисходливо зборовите на мојот грев, оти по зборовите свои ќе бидам оправдан и според нив ќе бидам суден. А вчера ја допрев обезглавената божица, ја помилував Охридската Изида, го создадов нејзиниот лик, за да го прими моето сведоштво, за да ја испитам својата верба, за да го познам вистинскиот Бог, а ја избрав неа за жена.
    Господи, тое е искушение. Ти сè запазуваш и сè е твое. „Ги изобличуваш оние што се заблудиле, и напомнувајќи им во што згрешиле, ги вразумуваш, та откако отстапат од злото, да поверуваат во Тебе, Господе. (Јерем. 10/24) Станав улична кал. Таа ми зборува. Јас ѝ зборувам, Маж и Жена сме, а Едно.
    Низ стаклото затрчува непостоечко време. Но, како да го раскажам? Денес е последниот ден на „Охридското лето“. Ќе запишам: И уште, настапот на „Знамени Распев“. Ете торжество, богоугодно велелепие. Во овој ден ќе се отвори извор. Дванаесет хористи на Руската богословија, небаре Дванаесетте апостоли до Бога и Неговиот престол во Света Софија охридска.
    Слава ти Господи!



* * *
    - Ах! - вели таа, влезена во времето. - Каде се моите стаклени шишенца за солзи - потоа, го зема својот лик од огледалото на мојата соба и минува низ кадрите на златните прамени на нејзината коса. Од огледалото гледа во мене, во нејзиниот поглед што гледа во мене и ја начекува солзата што паѓа во стакленото шишенце.
    - Ова е сонот - вели таа како да ја разбрала тагата на мојата драма, и прашањето е на личен избор - вели - а ти, одбери што сакаш од него, но ќе страдаш и ако одбереш и, ако не го направиш тоа!
    Сега, не знам што реков, но читам: сум запишал нешто за наградата за најуспешен настап на културното „Охридско лето“ - „Охридска Изида“, за нејзината светлина, за малите стакленца во кои се чуваат солзи, чудесниот доказ за земското време во кое, секој се раѓа само еднаш и умира само еднаш. Низ стаклото што го исполниле стаклото на солзите ја видов како плаче. Тогаш посакав да се разврескам кон огледалото на сите вештерки во кое мојот лик постојано си заминува и оди, а тие го држат одразот на моето единствено време и чекаат да се осведочат на вечноста на стаклото и солзите. Се прашував: Што е таа? Божица, моја жена или мојата победа? И точно тогаш, во тој миг, разбрав, обгрлен од сонливата харпија на мислата, оти победата и вечноста се сопствени негации: постојат нивните знаци, нивниот дом и прашањето за постоењето. Тоа беше моето сознание, мојата писателска исповед и последната трага од таа ноќ. Тогаш излезе сонцето. Капна на моите редови, ме утеши, но мојата душа остана заробена.

* * *

    Низ стакларниците на прозорецот отпочнува лазурот на Охридското Езеро. Блескотниот сјај на водата ја сили мојата снага, ја дои мојата верба. Суетното видение на ноќта се расточкува низ водата, а заморен сум како да сум сетил неправда, лажно предвестие или пораз. Толку ли е кревка мојата сила?
    Од долу се слушаат гласови на моите браќа од хорот. Пожалуста братја мои, моли братот што е глас во хорот, пожалуста! Ги кани кон Света Софија, во Долни Сарај, за вечерниот настап на хорот.
    По скалите се качуваат чекори, идат. Ах, велат чекорите и јас ги запишувам во овој ред. Другите гласови се други гласови, и им ја познавам намерата: врват под прозорецот на Музејот и Куќата на браќата Робевци, под куќата на Уранија и по себе ја влечкаат сопствената надеж, да го откријат изгубениот лик, главата на Божицата во себе, неповторливиот лик на Охридската Изида.

* * *

    Ако треба да се соочам со фактите, и бидејќи е така, факт е: вчеравечер бев во куќата Музеј на браќата Робевци во Охрид и првпат ја видов Охридската Изида. Ја допрев со рака, факт е: ја помилував нејзината зрачност, студениот килибар на мермерот и ја посакав за жена.
    Ноќта сетив како горам од подмолниот оган на совршенството, похотата и гревот и цела ноќ имав борба со силите на страста и тајната историја на времето. И соочен со фактите, ќе кажам: „Знамени Распев“ ја доби наградата „Охридска Изида“, за најуспешен настап на „Охридското лето“. Наградата е скулптурата на Охридската Изида, верна копија на оригиналот, дело на македонски скулптор.

* * *

    Се отвори свеченост. Суетното видение стана победничко вестие. Излезе млад, брадосан маж со очила, од публиката и насмевнат пристапи пред хорот. Во нив другите го видоа, а јас подоцна разбрав, уредникот за култура на весникот „Нова Македонија“. В раце ја држеше статуата на победата - Охридската Изида. Ја зедов од неговите раце и додека аплаузите и овациите не стивнуваа, ја кренав високо во воздух, високо ја вивнав и... ја треснав на подот. Факт! Чув извик, ненада.
    Осетив презир, далечен лелек и христијанска прошка, но дали, дали имав и која беше мојата победничка надеж?..

* * *

    Ова е крај! Вака запишав, со крајот на мојата сила, на мојата верба за да го сочува Едното, победата е вербата на секого, судбината на оваа приказна и сонот на ова парченце хартија, што, еве, сега ќе го запалам. Нека го изгори огнот, да биде вистина, пепел и Ништо.
    Ништото не е без сопствена иднина, а пак пепелта има благородна судбина: таа може да се расее.



РУСКИ РУЛЕТ

    1.
    Не знам каде сум и не знам зошто сум овде и сам. До мене е таа, граничните небеса, гневните и раслоени божества што цицаат крв од насладата и спокојно ја прелистуваат будистичката космографија. Тоа тие веќе можат: моето тело е мртво, а мојата душа е неговиот жив доказ, крајниот доказ: таа летка над мртвото тело, лебди, виска над отворената страница на бележникот и плаче. Тоа го доживувам едновремено и незнаењето и плачот на душата и моето мртво тело и бидејќи тоа владее, тешко е и речиси неверојатно сето тоа едноставно да се објасни, да се оддели или да биде именувано. Тогаш, кој сум јас и како успевам да го раскажам сето ова и како е тоа возможно? Кој го раскажува ова: моето мртво тело или неговиот жив доказ или отворениот бележник во кого живее паралелниот роман, новиот сопственик на пиштолот тулумбаш и индигото или темното огледало на индигото што го затвора небото над мене и магично ме враќа мене, во стаклената стапица на одразот, на почетокот на отворената страница на паралелниот роман на која има нацртана приказна за саатот и раката, човекот и маката и измешаната суштина на времето забележана со виолетово мастило. Текстот дословно е препишан и гласи: „Рулет: даден круг што се тркала без лизгање во друг неподвижен круг што го допира однадвор или во друг поголем круг што го допира одвнатре...“
    
    2.
    Собата е заклучена: и однадвор е заклучена и одвнатре е заклучена. Заклучен е и очигледниот впечаток: самјачка соба со строг ред во кој длабоко се почитува логиката и индигото. Неочекувано е така. Постои апсолутна доминација на двоината: две огледала, две плетени столици, две еднакви перници на креветот со везени миленца во двоен наниз по рабовите, две столни ламби со виолетов абажур, две семејни фотографии обесени еднадоедна на источниот ѕид од кои плаче дете избегано од семејниот портрет чекор два в лево. Детето е прекршено вудве во снагата и со отворени, големи очи, гледа кон светлата комора на експозицијата и, Не, му вели на фотографот со кренато прсте: Не!
    3.
    На масата е отворен паралелниот роман: тој, значи бележникот е последната вистина што раката ја допрела пред прстот да тргне на орозот, пред да се зализга буренцето, пред да зграчи пукотот. Веројатно има и уште нешто пред тоа или нешто помеѓу или потоа до темното време на огледалата и одлуката и огнените јазици на барутот што отпосле можат да се докажат со парафинска ракавица или со кривата што ја испишала ротацијата на буренцето на револверот како завршен круг на тркалото на среќата што обично се нарекува: епициклоида или хипоциклоида или само циклоида. Да, стои запишано со виолетово мастило во бележникот до последната варијанта на кривата: Да!
    
    4.
    Мултиплициран молк кој веќе ништо не може да измени. Да, молкот е алтернација, предавство, една од фазите на потрагата пред дефинитивната одлука, етапа до која се дошло само до смислата на потрагата, како ослободена стрела кон небото и вечноста по која се отпушта друга стрела за да ја престигне, за да ја достигне, да ја преполови. Но, тоа е претходна илузија, драма што се обидува да избега од сопствените кулиси, чист хазард: дар!
    5.
    Сега сум сам, сам: слободен, ослободен, доволен на себеси. Колку си недостигав Господи, колку ти недостигав?... Еве, и сега, и сега, и одново пак ме стигнува сомилост, отпуштената стрела, грутка жар, презир кон темниот јабел што нишани во мене со отворот на цевката кон устава, но залудно, назад нема. Колку сакам да не грешам Господе! Уште да затегне прстов, да не се вкочани мислата, да лизне меко чкрапецот и крај. Крај. Нека биде забележано моето сведоштво: Ја подотворам устава како за кикот, без порив, без срдба. Сакам оловото, зрново што сега го милувам, што сега го бакнувам, сакам да ја запамети мојата смеа, подбивот, пркосот, личниот достиг, бескрајниот и бестрашен влог, безграничен, безрезервен: сопственото сè!.. Еве... еве... /Телото тргнува првин наназад повлечено од раката на празнината. Здивот е запечатен на спротивниот ѕид во огромната крвава локва измешанка на крв, влакна и кожа. Белата основа на ѕидот одеднаш се пресоздава во затегнато бело грунтирано платно на кое црвеното на бела основа постанува моќна шема на деструкцијата. Колку значењата се несоодветни на суштината и колку новиот сопственик на индигото, револверот тулумбаш и индигото и бележникот, отворен како Книга на животот, постојат без сопственото значење. Колку сакам да не грешам Господе!... Телото веднаш тргнува наназад: удира на наслонот на столицата од плетно дрво, удира во огледалото и се враќа нанапред, над масата, врз. Десната рака е сосема раскрилена: до неа лабаво, млако стои револверот со дршка од слонова коска на едната страна, а на другата има ореова лепитка, а вињетката е направена со еден единствен потез за чиј почеток треба да се разговара. Впечатокот е крајно енигматичен и матен. Веројатност: првиот потез тргнува од клунот на едната птица и завршува во клунот на другата птица. Сепак вињетката има друга функција: ја потпира хармонијата и убавината на резбаните букви што лесно се дешифрираат Рулет: даден круг што се тркала.../
    6.
    Телото стои негибнато: детонацијата ја разлева чадта низ собата и плави. Пукотот трча низ просторот, затрчува во крајните агли на собата и кон надвор. Пред тоа дрмнуваат темните стакла на прозорецот и долго не се стишуваат. Некој тука до прозорецот, на чекор два од кренатото прсте од семејниот портрет што вели: Не, на чекор два подалеку од последната варијанта на кривата пред која стои запишано: Да, подалеку од пиштолот, орозот, устата, црвеното на бела основа, прстот и пукотот, го слуша пукотот, го чул пукотот застанат е и се обѕира. Обѕрнат гледа кон прозорецот и никако не е сигурен што чул, нити дали нешто воопшто чул. Скришем, тргнат се обѕира уште еднаш кон прозорецот и продолжува кон некаде. Има во него празнина, проклетство и мраз, и морници, и пијавици на доволност од себеси и приказната за досадата на руските царски офицери што си играат со наполнет пиштол свртен кон себеси: тој тоа го видел на филмови, го читал во книги, започнал расказ за рускиот рилет, празнината и апсурдот во кој шансите да преживее се огромни но уште поголеми се другите во кои може да умре. Но и тој и неговиот чекор одеднаш ги снемува во паралелниот роман оставен на масата, во кој сеќавањата стануваат опасни места и потсетувања дека мономахијата е спомната со значење на лига, првенство, борба на гладијаторите во арената на животот еден против еден, човек против човек, но и достигнатата казна кога единствената цел на мономахот и не е борбата, противникот, туку апсолутната победа.
    7.
    Таа е во собата. Тој е во собата. Ангелите Дамиел и Касиел на Вим Вендерс и нивното употребливо време на планетава земја. Алтернативата на насловот на „Небото над Берлин“. Тие. Насмеаниот пердув и мастилницата на Вилијам Шекспир во чие огледало Хамлет веќе еднаш се беше вратил кон себе, кон сопствениот дефинитивен одраз со прашањето и јамката за разговорот на зборовите. Тогаш нивните тела стануваат сомислено вретено и исучен конец и толку. Совршените проблесоци на свеста, интелектот и заумноста, стануваат доволни. Повеќе, вели таа, би било отповеќе. Предоста е... Целата сум затворена, вели таа, заклучена... Јуда! Ах!
    Ноќва е отворена последната страница на паралелниот роман, последната врата на лавиринтот зад која стои исправена статуата на победникот во човечки бој. Но, кој е тоа? Статуата е премачкана со кармичка моќ и катран и плаче. Црните солзи капат врз отворената постела за љубовта на боговите на која место нив стои отворено германско списание „Шпигл“, нејзиното интервју и врамената изјава на Вим Вендерс, дека еден ден ќе си ги пресече прстите или ќе пука во себе. Над списанието две фини пластични чепкалки за заби во пластична футрола: и едната и другата чепкалка се извлекуваат од своите страни: толку многу докази во едно единствено пластично торбе што стои накривено во минијатурен пепелник за двајца од руски порцелан, а врз него нов доказ: писмо! Тоа се искинати страници на безреден бел бележник, шест на број: ракопис што едвај се чита и разазнава, но лесно се дешифрира дека е нејзин. Нејзиното писмо патува низ собата, нејзиниот глас патува низ собата, кружи. Некаде од небото, вели таа, вели гласот и ништо не ставам под сомнение, на пример, дека писмото отпосле е напишано, сомислено да се возобнови играта, противникот, мономахот. Постанувам внимателен и почнувам сега јас да се искачувам огулгол кон Меру и Спиналниот столб како централен потпор на човечката структура. Меру е мистичната планина на будистичката космографија, така сакам да кажам, а енергично ја отфрлам сопствената облека и огулгол бегам во отворената постела и мразот на белото. Мраз паѓа од плафонот и почнува да ми студи. Ми треба топлина, нејзината топлина, твојата топлина, ѝ велам. Ја имаш, вели гласот, вели таа и се распаѓа, се топи статуата од катран: таа е само жена во грев, свесна дека е во грев и сита е. Го стиска моето тело со менгемето на рацете и ноктите и молчи. Сакам да ја воврам во сопствениот здив, да ја удавам во себе, да умре, никогаш да не се воздигне од смртта. Телата се изместуваат: чадат статуата од катран и неизговорените зборови во заедничкиот пепелник за двајца од синкав руски порцелан. Нејзин дар е тоа: малечок, ситен и метафоричен. Дали неизгаснатите опушоци што синкаво чадат кон мразот на плафонот можат да зборуваат? Во овој час, во ова невреме, дозволувам дека можат. Утре, ако постои тоа, значењата ќе се изместат и ќе исчезнат, ќе бидат тоа само елементи на опомената и бескрајната страст изврена од Книгата на животот на чија прва страница со еден единствен потез стои запишано: „Рулет: даден круг што се тркала без лизгање во друг неподвижен круг што го допира однадвор или во друг поголем круг што го допира одвнатре!..“
    8.
    Кој сум јас кој успевам сето ова да го раскажам и како е тоа воопшто возможно? Кој го раскажува ова? Претходниот сопственик на бележникот, паралелниот роман, револверот тулумбаш и индигото или сосема новиот сопственик на отворениот бележник, револверот тулумбаш и индигото? Неможноста да се дефинира времето, да се разбере и да се објасни го враќаат расказов на почеток во кој само текстот за моето мртво тело лебди над отворената страница. До него стојат уште неколку книги, двата идентични семејни портрети, пиштолот тулумбаш и таа.
    Под прозорецот врват стапките на двете нејзини ќерки и тука под прозорецот се стишуваат. Мамо, иде во собата гласот на нејзините близначки, удираат прстината на стаклото од прозорецот, мамо, пак велат дечињата, ајде, ајде да си одиме дома! Гласовите се стишуваат... Треба веќе да се раздени, да испука окото на ноќта.

























ДУХ

		...грижовлија пастир, наведнат
		над други светови, лицето
		што си го подзабришува со ракав.
			Санде Стојчевски, Јагорида,
			подолните пластови
			од насловот

    За тоа никако не беше виновен Достоевски, огледалото на Хајнрих Фон Клајст, ниту пак кристалните чаши под кои патуваше испишаното име на духот. Достоевски одамна стоеше расфрлан низ собата во платнен поврз, со подвлечени пасажи, во кои, најдобро минуваше Раскољников, исправен во ќошот, небаре ете, ќе прозбори зошто убил? Спроти него, во другиот агол или она што се именува како отспротива, Хајнрих Фон Клајст на глас ја повикуваше казната за сопствената јункерска крв. Колку тоа беше срамно! Особено, срамно поради одважноста, на која Прусите ѝ придаваат значење, исто како на изгледот. Но Клајст беше без желба за ништо, вака извикан како флуид, во оној недофатлив миг кога со крајот на окото (кој е тој крај на окцето што таа го виде?) виде пришт и гнојосано лице.
    - Скршете го огледалото! - нареди кон трите претставнички на инквизицијата, фатени за раце и темни. Подоцна кога нивното темничиште надвјаса, молеше: - С-к-р-ш-е-т-е-г-о-о-о! плачеше, скршен.
    Трите ороспии чмакаа низ нередот на книгата, ослободени од било какво чувство на сомилост, небаре бактерии, се до лудило. Името на духот беше жив маж и весел нервчик што патува како што тргнуваа и се местеа буквите спремни на крик. Да крикнат. Да распарчат. Да урнат. Сè! Чашата беше поткрената, редот на буквите изместен, процесијата мораше да тргне отпочеток. Трите жени се фатија одново за раце, мрмкаа некакви глаголи, раздолжен пев на кратко изговарани слогови, во ред и ритам што градеше предел од илјада харфи, во еден миг. Во тој миг згрми ехото: одново засветка името на духот и мина низ шупливото стакло на времето.
    - Скршете го огледалото - јас ве молам, не Раскољников! - рече Ерато, музата пред која Клајст кажа, коленичел и Гете. - Јас ве молам, поради проклетството!
    Кристалните чаши патуваа: клучот на врвниот принцип, немаше облик. Беше составен дел од она што минуваше низ буквите на отсутноста. Голото небо надвор, имаше во ист миг зачекано и сонце и месечина на заод. Сè беше предодредено да трепери. И сè трепереше. Трите запалени свеќи, хартијата, испишаното довикано име со магијата.
    Прозборе човекот со лузна: отпрвин низ пукнатиот глас на ненадата се исправи неговото стаклено телце, рацете, нозете. Згусти јасноста, издиши човек на средината од масата.
    - Чие дишење ме повика, чија рака? - рече тој.
    Во собата виеше столб од недозгаснета цигара.
    - Јас! - рече. - Патував крај Венз. Клајст сакал да се убие! Барал другачка за смртта, рече едната жена, едната куртизана, едната девојка.
    - Знам! - рече човекот со лузна. - Значи најдов другачка за смртта.
    Трите претставнички на инквизицијата, оние што владеат без владеење, тргнаа во вијот на чадот од цигарата кон плафонот. Едната од нив се врати на местото на кое седеше пред тоа и ги повторуваше движењата од претходното време во кое се држеа за раце сите.
    - Таа не мислеше така. Значи јас не мислев така. Мислев, ах, мислев Хајнрих пишува нова песна, некое ново лудило. Така ја одбрав смртта, студената душа на Венз! - рече таа.
    Недостасува кислород. Третата жена ја отвора устата и апе со усните предел на некое ехо. Проклетиот столб на опушокот се враќа наназад и удира на полирот од масата во бескрајот на рамнината околу која одново се држат рацете на таа другата до себе. Испишаното име под кристалната чаша офка на глас. Раскољников колку простачки само, нуди шест царски рубљи испружен со рацете кон нивните исплетени раце. Крвавата секира ја сокрива зад себе, ја гази со петиците и изгледа за сечило повисок. Дозволува рубљите да паднат до сечилото. Звук нема. Злосторството се прелива во инката на штамата чиј отвор се стеснува при крајот за да не го пропушти крикнатиот обрач на широките самогласки. Тоа е о рев, рофја. Тоа е најблиску до казната и сè што е запаметено ја вдишува светлината на секоја подотворена книга.
    Еден по еден, така редум, тие, една по една, така лекум, тие, гинат во плимата на писокот. Згинуваат и Клајст и Достоевски во врисокот: огрубен е нивниот лик: грижовлија пастир им суди. Она што се однесува на него се однесува и на нив, но неговото, се одвојува: ја нема граничната линија, како да врамил видело. Сега очаен е наспроти достигот. Уплашен од името на вечноста, ѕвездениот извор и индигото. Започнува молкот во ослободената светлина во која рамката се стеснува до облик. До насет. И толку. Само толку.
    Испишаното име на мојот дух може да отпатува, бидејќи севезден патува. Трите наречници не велат ништо: со изразот заличуваат на теракотни фигури со претстави на божества (Леда, Ерос, Пелефор). Така заличуваат, така, ако погледнат во огледалото. Но, огледалото во мојата соба го нема, како никогаш што го нема - она што толку многу ни е неопходно.





















СЕГАШНО ВРЕМЕ

    Заспав со болка од седум имиња: во сите нив огнот гори со пламен, усвитен, ужасен и жесток. Тие се седумте имиња на пеколот спомнати во Куранот. Првото е Џенем, второто е Леза, третото Хутама Сеир е огнот што гори, Секар е усвитениот оган, Џехим е ужасен и жесток, а Хавија е бездната. Во нив спиев, пропаѓав и горев. Ми беше дадено да горам. Влегов низ седум врати. Секоја врата има свој дел, одреден дел, но јас стигнат пред последната врата сè уште сум на првата. Затоа можам и да се разбудам!
    Во телово не чувствувам болка, никаква болка. Можам сега да ги отворам очиве, да ги протријам, да се истегнам сонлив, сè уште хоризонтален и со потсмев кон плафонот. Гледам во таванот, во она што и се повторува со гребнатинки и апстрактни цртежи од надолжниот пресек на годовите. Плафонот е сиот од дрво - изведба на еден маж и на една жена. Тие се семејство. Мајстори. Нешто!
    Ги бројам годовите по седми пат на истото место и пак изгрешен во бројот почнувам од почеток, од истата точка. Го правам тоа по секое будење, секогаш кога можам. Годовите и бројот ненеситно ми го сугерираат мажот и жената, нивниот лик, нејзиниот изглед, нејзините очи што се лепат врз мене. Зборуваат нејзините очи. Усвитениот оган паѓа врз мене, ме вџежува и тргнувам во бегство. Ова е вратата на Секар, а таа е заклучена. Седнувам пред оној дел што му припаѓа на Хавие. Ја несетувам бездната во некое далечно сеќавање што ја изигрува идејата да се напише расказ за невозможноста на сегашното време. Седумте упатства како да се направи тоа се неодброени патишта. Го одбирам единствениот: самата прима материја. Затоа рецептот е поучен: треба да се здроби каменот во ситен прав, а правот да се стави во најбистриот, небесен оцет и тој веднаш се раствора во филозофска вода. Истата улога што ја има водата, може да се утврди и за огнот. И огнот и водата имаат илјада имиња, тие се опречни но се едно, прима материја, од која сè започнува и во која сè е содржано. И овој расказ како архифакт. И оваа слика од која се издвојува едно од безбројните имиња на каменот од кој тече водата.
    А готови се. Можат да влезат во сопственото возило и да заминат. Таа се врти влегувајќи во колата, ги лепи очите на мене и ја крева раката. Кога се случува тоа, навистина кога се случува? Јас би се заколнил дека ќе да има поминато пет, шест, седум, осум, девет години? А како е воопшто возможно тоа да не се случува сè уште - слученото се случува сè уште, никогаш не престанува да се случува?
    Тие застануваат на нашиот мост на кој е изградена влезната порта до имотот. Чекаат да се вклучат во сообраќајницата што започнува веднаш до мостот. Знам дека мажот ќе погледне часкум лево часкум десно, ќе го повтори тоа и ќе заминат. На истото место на влезната порта останува во воздухот кренатата рака на жената. Еве сè уште ја гледам нејзината насмеана рака, детското дрвено креветче со кое ги доисплативме, натоварено на багажникот на реното. Нивната ќеркичка ќе продолжи да спие во креветчето на нашата ќеркичка (таа одамна престанала да го прави тоа), ако се признаат годините во кои исчезнало нејзиното детство. Сè ова е нацртано на хоризонталниот пресек на годовите на дрвото, а јас сум сè уште во хоризонталата на мамурноста: сакам да се разбудам; успевам и не можам да успеам, заспан во болката со седум имиња. Сега е значаен моментот на будењето, обидот да се доистражи празнината на мракот: што напишал Мојсие за создавањето, кој биле Адам и Ева, змијата, дрвото и плодовите што ги пробале. Не се плашам од пајажината на таа драматична душа што верно ме изневерува. Особено не сега, исполнет со живиот лик на ова време. Брзам да претрчам некои нејасности што воопшто е невозможно да се издвојат со еден напор; тие паралелно чекорат со идејата за сегашното време, но и со простата намера да се објаснат рабовите на таа сегашност што никогаш нема да постане ни минато ни иднина. Зборувам ли јас сега за сопствената празнина или пак за авантурата на мојот дух наречена оуроборос-змеј што си го голта опашот, создавајќи го опусот со легенда. Тоа од едното се разгранува бескрајно за да се врати во едното. Тоа е всушност првиот датиран цртеж на алхемијата, а пак нејзината структура не е површината, туку средето на опусот од кое произлегува кругот. Во тој круг авантурата во која пропаѓа сегашното време, открива најпрво дата, миг на далечната 1982, запишана на внатрешнината од задната корица на книгата со наслов „Австриската поезија на XX век“, издание на СВП, некое допадливо утро полно трепети, пладне, вечер или ноќ на 17 октомври. Тогаш е запишана песната со посвета на син ми и ќерка ми и несомнената надеж дека години потоа, еден ден, ќе ја отворат песната и ќе го сретнат сегашното време. Сето тоа ќе биде в ред, ако не постојат овие предавнички редови што неочекувано ја сквернават сегашнината на таа сегашност, педесетте реда на вистината која може сосема убедливо да зборува за себе, сопствената штета и каменот сираче како што Хермо Трисмегист го именува сопствениот лик. Така е возможно бидејќи она што се случило е она што сметаме дека се случува. Ова може да се прифати, ако не постои опомената на песната во која суриот натиск одвнатре дрско ја менува историјата на сегашноста со бесрамна прагматичност во која се измешани фактите, трајно, кога вистината е она што навистина сметаме дека се случува.
    Застапувајќи други идеи читателот може дури и со приговор да дојде до крајот на расказов. Годовите ја дозволуваат неразбирливоста дури и во објаснувањето на еден опсенар дека прочитал сè што воопшто е напишано бидејќи ништо не е напишано што веќе еднаш не било напишано. Гасне ли со ова признание универзалната идеја за сегашното време, неговата разбирлива историја и стварност? Поточно е неговото непостоење, Таткото-Мајка на светот и мојата потрага само кон една единствена душа, која заслужува да ме има, да учествува со мене (седнат пред вратата на болката) во универзумот и да умре.
    Стигнат пред Хавије стигнат сум на последната врата, а јас сè уште сум пред првата. Затоа можам да се разбудам со болка од илјада имиња, сега!









ВОДАТА

    Осум години по нашата свадба живеевме во куќата на татка: се ожени и брат ми, му се родија дечиња и одеднаш татковата куќа стана претесна. Се изгуби редот, никој повеќе не си го знаеше местото на трпезата, едни ручаа-другите чекаа простум; стариот уште ја држеше „ситуацијата“, но секој беше со кесето в раце, и татко рече: „Доста е!“ Мама ги скри солзите, излезе некаде, пилкаше пилци, ама тие одлетаа.
    Ги здруживме парите, сите сомнежи на светот, денот и ноќта, силата, моќта и започнавме со градбата на нова куќа, во линија на татковината: станавме комшии, по градбата и местоположбата. Дососаа парите, фати една дрча, една скапија и стигнавме до каде стигнавме.
    Врвеа години, а куќата си стоеше незавршена, карабина. „Ја кладе капата, гајле да немаш!“ велеше кумот, татко велеше, жена ми, сите. И денес мислам, имаат луѓето дарба, формули за да се утешат, да те поддржат кога е најтешко за да се издржи.
    Конечно ја изргадивме куќата и бевме невообичаено расеани. Живеевме сè уште во куќата на татка, но погледите зачестено ги вртевме кон нашата куќа. Од таму ни се чинеше, својски не гледаат очите на иднината, прозорците, како очи на куќата. Така разговаравме со денови, со месеци, ние и куќата, јас и куќата, жена ми и јас. Не беше сè готово. Дури мислев дека не е ништо ни почнато.
    По секоја месечина влегував во куќата и се наситував на нешто големо во мене, огромно и неименливо, оти безмерно беше моето чудење на светлината што идеше во собите од сите отвори и како моја светлина го населуваше темното место на соништата. Не вреди во овој случај објаснувањето на науката дека сите соништа траат кратко, неколку секунди, оти во нив живееше еден мој паралелен живот и не беше совладлив со теоријата на науката.
    - Треба да се вселиме! Веднаш! Ќе избие кавга и ќе ти ја оспорат сопственоста, ако причекаш! - заврши жена ми во еден здив што може да се мери со векови.
    Мама нè зачека во кавга.
    - Не брзајте. Цел живот ќе бидете сами, а вака заедно повеќе никогаш нема да бидеме. Не брзајте! - рече мама и се расплака.
    Нерешителноста буеше: ја хранеа сеќавањата на мојот изарџен живот. Тешко можам тоа да го објаснам! Доаѓав во куќата и заспивав. Се стропорував кон квазарот на сонот со одмавнување и откако ќе прелеташе раката над ѕвездениот извор го здогледував живото тело на бродоломникот што цел еден живот преседнал на парче копно изгубен во бескрајот на водата. Оваа слика почна да ме угнетува. Оставав зад себе знаци и тоа толку многу ми значеше, но во суштина станав противност на она што бев и заумно се надевав дека по симболите од сонот ќе ме пронајдат, ќе дојдат по мене, најмоите. Но на јаве беше мачното: осознавав дека соништата и знаците, не се само моја сопственост и дека не вреди да се објаснува сопственото, бидејќи другите, по своја волја, ќе го разберат само сопственото разбирање во моето сопствено. Тоа личи на краен цинизам, на гротеска за туѓото его со кое се потскрива сопственото. Но каде заскитав?... Имав внатрешна накана на прелажаниот дух, само делумно, за да не си противречам, на парче да ја објаснам маката на преселбите кога се расчеречува целото, папочната врвца со претходното живеалиште, за да се објасни делот и она чувство кога севезден нешто недостасува. Над сета мака извира молбата на мајка да не брзаме. „Има време!“, вели таа и ме зачекува на полпат тргнат кон куќата, а ги сокрива солзите.
    Се отвора индиго ден. Помагаат повеќемина. Пакуваат наши работи, креваат на рамена. Сите по нешто нарамиле. Татко само насмевката. Воздухот е чист и возбудлив. Јас гледам во сите одеднаш: во жена ми, во децата, татко и мајка. Мајка кутричката в раце носи огромна врамена фотографија на целото семејство и со надворешниот дел на дланката, цел пат ја бриши невидливата прашина на стаклото и ликовите и ќе повторам, тоа е единствената работа во преселбата што таа од старата куќа ја пренесе во новата.
    Квечерината сè беше наместено: татко според обичајот требало да го запали огнот во новата куќа и долго се мачи со кибритот. Вивнува светлината на фосфорот и пламнува.
    - Клуч за дедо имате? - прашува синчето, а сите се гледаме изгубено во облакот на синкавиот чад што ја преплави собата. Огнот никако да разгори. Жена ми молчи и нагло се свртува кон шпоретот и звукот што забаботи. Оџакот повлече и тргна пругоре.
    - Аирлија! - се прекрсти татко и ме бакна.
    Да е благословена раката на татка, душата на мама и светлината на куќата, сакав да се издерам во плимата на воздушните значења што ми го одзедоа гласот. И занемев. А кога проговорив во куќата ги немаше моите родители. Кутрите мои.
    Вечерта ја бдеевме ноќта. Кога си одеа луѓето велеа убави зборови, молитви, благослови и по некој човечки искрен збор: уште вода да ставите во куќата, на пример. Тој пример е последичен и зборува одеднаш: во куќата немаше вода, но знаев предобро од творноста на имагинарното битие, колку се блиски огнот и водата, колку се врзани со папочната врвца на почетокот. Светлината паѓаше од сите прозорци на бдеењето, од сите светларници на куќата и ја осветлуваше сцената во епизоди. Во нив, престрашена од знаци, во секоја епизода, си тече водата.
























БЕЛА ХАРТИЈА
		/На Јагода Михајловска - Георгиевска/
    Дали ме разбирате? Ме разбирате ли?
    Како куќа да правам; секој ден ставам по една цигла збор до збор! Има денови кога не успевам нити толку - невозможно е поради принципите на преводот, поради употребените значења на зборот со полно покритие во македонскиот јазик, но подоцна откривам птицата е сенката на таа птица, а употребеното решение е крајно несоодветно и далечен синоним на употребливото значење на зборот.
    Така дваесет години, од ден во ноќ, во измешано јаве во разбуден сон. Дваесет години телото на книгата се превртува на мојата работна маса, небаре дваесетгодишната убавица ме мами со похотно око во отворена постела. Дваесет години возможниот достиг на превод ме заменува на крајот на денот кога морам да заспијам со сите луѓе на светот на кои им го посветувам македонскиот превод на „Школата за озборување“, најпочитуваната комедија на 18 век од Ричард Шеридан.
    А години бев согласен со проклетството на речниците и години знаев за бескрајните крстопати по кои тргнуваат значењата на непреведените зборови, нивната апсолутна несоодветност со македонското значење и возможноста тие и да не постојат во ниеден речник првичното и вистинско значење, со нивната нужна прецизност, за да ја изразат и да ја потврдат апсолутноста на непредвидливоста на зборовите и речениците. И далеку, далеку пред да биде објавена реконструкцијата на Leksikon cosri знаев за значењата на тие зборови, нивната реконструкција означена како мајчино млеко што капка во устето на мртвороденче. Но и кога крајно, станував согласен дека е најдено вистинското решение за преводот, се враќав на почетокот означен во Leksikon cosri како нива натопена со вино што бара секој ден по малку време, за конечно, несетено да го земе целиот живот. Тогаш му се вртев на Бога со реторско прашање и го прашував: „Господе, создаде ли ти јазици или речници?“ Чекајќи го Бога ја пронаоѓав смислата на потрагата, границата, возбудата по секоја завршена реченица, завршена страница, врз која вирееше ‘ркулецот на семето на зборовите што сè повеќе значеа бит, вистина, не во нивното директно забележено значење - туку во фуснотите што го размножуваа истото семе на залудноста од прецизната, а сепак условна облека на значењето на зборовите. И по секој завршен, дефинитивно заокружен поим, во мене се враќаше приказната за тоа, како ја добив Книгата на дар, седумдесет и втората од Али Инб Ибн, студент од Судан, дојден во Македонија со група студенти од арапските земји. Тој одамна е вратен во Судан, без никаква желба и надеж, ослободен од проклетството на речниците и зборовите. Само во едно единствено писмо, насловено како бела хартија, испратено на неговата поранешна, а сегашна моја адреса во Ѓорче, кажува дека живее во сопствена куќа кадешто се влеваат Синиот и Белиот Нил, на тријаголникот помеѓу Омдурман, Картум Бари и Картум, решен да отвори фарма за калифорниски црви и да се збогати со гнасната едноставност на живеачката. Писмото го завршува со сара од Коранот: и некои илузии нацртани на тетовирана рака. Но започнав за Книгата: ние дента зборувавме за англиската традиција, за македонскиот сон, за оние исламски извори кој сметаат дека Ибн Кор воопшто не стигнал да учествува во полемиката на дворот од хазарскиот каган оти бил отруен по пат, отруен. За да го спаси дијалогот Али Инб Ибн лесно затрча кон исламската мудрост, кон спокојството: зборуваше она што јас сакав да го слушам, никако она што мислеше, но го порази мојата насмевка, јазичната јамка што ја врзав од воздух и скрб. И не забележав кога Книгата од неговите премина во моите раце како што бескрајниот дух на традицијата ги меша водите на многу реки за одново и несетено да продолжи во митот за Океанот. Така муабетот нè донесе пред неговата тукушто купена куќа во Ѓорче од некои македонски проколнатици од Аргентина што подзаборавиле на сопствениот јазик, на сопствениот корен, за грст долари, и дури сега, токму сега додека ова ви го зборувам, сфаќам и едноставно разбирам, но сега, дека тој, учно ги одбегнуваше слепите улици кај Градскиот парк и Зоолошката и беспрекорно ми ја покажуваше насоката, патот кон мојата куќа во која отсекогаш и севезден сум живеел. И одев и се обѕирав и по секое обѕрнување си поставував прашалници што држам в раце? Книга? Мојата кожа? Жар, идното време, судбината?
    Одев со неговите чекори, зад неговите чекори, во неговите чекори и постојано чувствував потреба неизоставно да го опоменам дека нешто заборава во моите раце. Имав горчлив вкус во устата, ми згорчи плунката. Исплукав, потоа подголтнав сувотија, сув воздух и сакав да кажам опомена поради чудесната прецизност на неговата мисла што течеше едновремено низ мене. Значи и низ него течев и не се изненадив од она што во ист момент го изговарав и јас: на еден од неколкуте семитски дијалекти од околината на Картум беше изговорено нешто прецизно, а неразбирливо, кратка отсечна реченица, верував, одамна смислена синтагма чиј превод на двата основни збора, ако се напечати ќе биде набран со полуцрн шрифт и како идеал, но и како даден пример. Само јас можам да потврдам дека тоа се случуваше едновремено во Луксор, во Еритреја, во Ѓорче, и Скопје, и секаде, но ти и без тоа, тоа го разбираш!
    Минаа оттогаш дваесет години: неколкупати годишно во текот на сиве години станував согласен дека иронијата на мојот живот е длабоко закопана во македонскиот превод на „Школата за озборување“. Одев, да, одев по светот, патував: купував бескрајно досадни речници кои овде прецизно не ги именувам поради размножената убавина на патот и нивното неизбежно исчезнување низ времето, ако се споменат поименично. Но значајно е што јас секаде, апсолутно секаде среќавав луѓе од разбирање и кратковечен шарм, но и еруди, капки жар од штедроста на мајката смисла, прекрасни полиглотки што зборуваат за зборот-стрела што патува низ мракот и сигурно знаат кога точно зборот ќе се збрца во телото на сопствената смисла. Тогаш, точно тогаш мојот напредок беше извесен: зборовите цигли го завршуваа молчењето и драматично се искачуваа ред погоре во кулата на мојата надеж. Тогаш постанував невнимателен и дрзок, прашував за значењата, за многуте читања на секој збор, за неговото можно двојно, тројно или обично кажано повеќеслојно значење и иронија, ги премерував претпоставените значења, оригиналниот текст запишан на староанглиски и страдав поради суштината на јазикот што одамна е запечатена како живо битие што се раѓа, живее и исчезнува, за да отстапи просторот на новата формулација на залудните зборови сообразени со потребата на времето и заборавот, во ист јазик.
    Верно е, среќавав далечни роднини на Ричард Шеридан, без чувство за тоа дека се припадници на генезата на генијот, крајно економични во објаснувањата и одговорни за структурата на она што така слободно го интерпретираат. Еднозборните реченици што ги изговараа, подоцна ги заменуваа со употребувани, отрцани фразеолошки изрази и дијалектизми, ми го одземаа времето, песокот и варта, малтерот од кулата. Дамите пак на незаборавната нивна прабаба леди Снирвел, ме принудуваа исправен до надежта да седам со часови пред занданата и под стрелките на окованото време на Биг Бен. Трпев и страдав: нудев дебели напојници, бакшиш, подмитував ноќни портири, барав нови толкувања, чиста слобода поради љубовта кон преводот и целта и му се смеев на човекот што ѕиркаше од огледалата остарен, бел веќе во косата и згужван во лицето. Му велев, ти не знаеше каде згреши, а згреши! А знаев, приближно знаев дека грешката е во потрагата на одговорот во луѓето, а тој неизоставно и единствено е во речниците и книгите. И согласен и несогласен легнував да предремам но и тогаш редовно го слушав циничното смеење на леди Снирвел: „Отвори фарма за калифорниски црви и збогати се...“ 
    Не издржав: ги распродадов сите речници, оние што можев, другите бесплатно ги испраќав на адреса на сите светски институти за книжевност, но адресата на која сакав да го испратам македонскиот превод на „Школата за озборување“, најпочитуваната комедија на 18 век, премиерно изведена во годината на трите седумки, веќе ја нема. Не постојат повеќе и ништо се и Париз и Луксор и Еритреја и Ѓорче и Лондон и Каан. Биг Бен можеби отчукува некакво време, некаков ламент, но ете: најпочитуваната комедија на 18 век, полека и засекогаш, стана комедија на мојот живот.
    Верно е: преводот одамна е готов, но искрено, веќе не знам на кој издавач да му го понудам. Испраќам писма, но денизден добивам еден единствен одговор размножен под индиго: „Оваа сезона нашиот издавачки план е дефиниран“. Единствената надеж, ако таа постои, се театрите, но и оттаму доаѓаат исти одговори: „Осумнаесеттиот век е историја“ и „Нема национална култура без национална драма“. Глупости, но немам приговор. Постанувам историја и единствениот сопственик на Кулата, единствениот сопственик на македонскиот превод на „Школата за озборување“ од Ричард Шеридан. 
    Дали ме разбирате? Ова македонската антологија го означува со еден единствен збор: н е з а л у д н о с т! Но, во една од верзиите на расказов запишани се уште два збора: индиго и квазар!

* * *
    
    Чудните околности на овој расказ ја изместија оригиналноста на сите мои раскази: прво тие да бидат напишани, а потоа да се случуваат во животот и речниците. Овој расказ може многу да помогне, но како да одговори мојот глас - искачен на врвот од Кулата?






Т А А

    1.
    Знаев дека постои и дека еден ден ќе ја сретнам. Знам и дека ја среќавав, но мислев, гледајќи ја оддалеку, не е таа. Го насетував нејзиното присуство, нејзиниот мирис, неа, и кога конечно ја здогледав, повеќе не бев сигурна во ништо. Осетив слабост во колената, во чувствата; се измешаа значењата на она што до тој миг беше огромно и далечно, обградено и недопирливо, оти и да ѝ се насмеев в лице, смеата ќе немаше никакво значење: се смалував, исчезнував во неа, ме снемуваше. Таа застана на мојот пат, ми го попречи, ме пресретна, погледна во мене и без никаков вовед, наспроти мојот видлив бунт, рече: 
    - Дојдов по тајниот список на твоите книги!
    - О кеј! - реков, избрзав и зажалив. 
    Така беше и толку беше. Сликата се повторува во сонот, а нејзината јасност јавето ја порабува и ја скамнува. 
    2.
    Барав зрнце возможност на тоа дотогаш во мојот живот да определам кога сум ја сретнал: во кој дел од ноќта, во како сон, магла или соба, но ништо од тоа. Тоа што беше изминато беше ти било само миг, свест и парчиња обоени слики, во чиј фон таа е севезден присутна и стварна, вистинита и похотна. Можев во таа потрага да ја наречам со било кое име, ама, како сакав можев да ја именувам, но друго беше битно: нејзиното отсуство!
    Сакав да бидам практичен, рационален, сакав да го престројам мојот живот, митолошкиот страв, смислата на постоењето, љубовта и омразата, многу сакав. Сакав, под еден, два и три, да го систематизирам важното од тоа помалку важно, да го одгатнам тој магичен квадрат на тројката, не за да ја надмудрам неа, туку за да ја одложам крајната средба час или ден, едно сонце или една книга. Под еден, размислував во грч како да ја одгатнам средбата: инцидентна, случајно - намерна, ред на нештата! Во таа паника под еден, почнав да ја одвиткувам лентата на мојата секојдневна шема во која живеев со став и страв. Стравот е разбирлив, а ставот е определен и значи индикатив: да се победи траурот и силата на денот во кој сè е случено, познато, допрено. А стравот е сепак согласноста за Едното, неговата неповторливост и крај.
    Под два, престанав да размислувам, оти знаев, мислата нема пат, нема излез од лавиринтот во кој потскокнуваа моите мисли, изодениот пат и кожата на времето. Третото го нема, а може да биде стравливо љубопитство или подотворен прозорец низ кој лунѕаат моите зеници, одат в долж и напред и напред, одат и се враќаат и вратени го начекуваат мојот утрински лавиринт со испресечени, преградени и слепи патишта. Дообјаснувањето на лавиринтот е дообјаснување на мојот занес од книгите, мојата формула за нив што ја осмислува формулата на смислата, животот на формулата и животот на смислата.
    3.
    Се прашував: Кој бев и што бев во нејзините очи, во нејзината крв? А бев осведочен: Ако нештата течат низ крвта, објаснувањето варира: час е восхит, молба или клетва, а потем нешто блуткаво, неодредено и гранично. Која беше таа? Кога и каде бев со неа, колку долго? Колку значајно? Можев ли јас да ѝ го препречам патот, да застанам пред неа и да ѝ го побарам тајниот список на нејзините книги? Можев ли, или тоа беше само нејзино право? Кога беше случена таа, кога се случуваше во мене, во каква магла, ноќ или сон. И крајно, можев ли Господе да ја одбегнам, како? И ја одбегнував ли?
    Сликата е скаменета: таа стои пред мене, ги управува очите кон моиве, а како да застанала пред огледало. Ја бараше во нив бескрајната патека на времето, мислев, сите цветови што сум ги видел, помирисал, допрел, подарил, но и да не ги бараше, а јас да сакав да ѝ ги дадам, беше невозможно, тие, во ист миг штом помислев на нив, постануваа венец од вештачки цвеќа. Пластика. Можно ли е во таа веројатност во која нема ни трунка сомилост кон себеси, да профуче сиот мој живот, мајчиното млеко, првиот плач и зборот, првиот збор, првиот чекор и сè друго што коленичи пред огледалото на нејзините очи, на некој мек, поинаков и суров начин; можно ли е во таа огледална јасност, детски в гледана во мене, да зачука похотно на вратата на мојата душа? Знам дека е така, апанцус е така, бидејќи студот на мојот живот охоло зашета во списокот на тајните книги.
    Таа стоеше спроти мене, одважна, сигурна во својата победа, сигурна дека ме соголила до коски, вникната во сржта на стравливото телце на мојот несигурен отпор и решена конечно, да ме надвладее. Не чекав долго. Реков:
    - Списокот, тајниот список на моите книги е мојот живот!
    - Знам! - рече таа. - Сите книги што си ги прочитал, книгите што си ги напишал, го имаат моето сведоштво. Доволно јасно и доволно целосно. Можеш и да се преправаш дека не ме разбираш, можеш да се исчудуваш како е можно, да бараш докази за моето присуство во тебе, но така е. И толку е. Никаде не води твојот бунт. Немаш полза од него, залуден е.
    
    4.
    Тврдам: не ја сретнав првпат. Имав впечаток дека успеала да се вовлече во мене, несетено и гнасно. Книгите што јас ги читав, сега знам и таа ги читаше со мене, на мој начин: и тие од тајниот список и тие од Вавилонската библиотека, по неколку одеднаш. Ги вртеше страниците на мој начин, се враќаше наназад, за да не ѝ избега зборот од значење, неговиот ред во реченицата, неговиот редослед, значење и смисла. Сега го чувствувам нејзиниот здив до мојот, нејзиниот трепет во пронајдената смисла. Тврдам: не ја сретнав првпат! Ми изгледа ептен позната, ама оддалеку видена. Сега сум сигурен за неколкуте наврати кога ја здогледував кренатата рака, како ме довикува, како ме подзема, ама сум се борел, сум ја силел снагата и умот да ја одвратам, да не влезе во мене крајно, да ја одбијам нејзината ненаситка и лакомост.
    Дозволувам дека сум бил и во заблуда, дека ме надвјасала тагата на животот, или можеби, магијата на сонот, а дека маглата и мрежата на ноќниот лавиринт е зборот од значење, неговиот ред во редот, неговата боја и судбина. Поради неа, таа го менуваше својот лик, дозволуваше сите да ја спомнуваат, да ја озборуваат, но и да беше поинаку, за мене немаше никакво друго значење. Таа беше таа, таа во радоста на животот, неговата фалба и восхит и потсвесно, од овој миг, јас себеси се гледам, како ги подавам равнодушно рацете кон неа, како ја испружувам дланката, прстите, да стигнам до неа. Како да ја молев за нешто: да измисли изговор, да се преправа, да ја скршне видливата патека по која доаѓа кон мене, за да ме заобиди, да се разминеме.
    5.
    Вистина е: има денови и ноќи кога мислам дека јас, токму јас, наивно ја измислив неа, ѝ придавам значења што ги нема, не постојат и не ги поседува и залудно ги повторувам сите нејзини зборови, нејзините лавиринти, себеси, своите книги, тајните списоци и златните бројки на моите и нејзините години. Има денови и ноќи кога мислам дека иста е датата на нашето раѓање, моето и нејзиното, иста е родната вода и една е нашата Мајка.
    Летаат црните гаврани на залудната мисла, бабрат, клукаат и ги снемува. Таа стои до моето тело и телото на мојата сенка и го бара данокот, моите книги, мојот живот.
    Купував време, зборови, мудрост. Собирав сила цел живот и еве, конечно ја прашав:
    - Вистина си, но зошто ти се моите книги?
    - Во нив - рече таа - е огледалото на мојот живот!
    - А кој може во него да се огледа и умре освен мене? - прашав.
    - Јас! Твојата смрт! - рече Мојата Смрт. И умре...в!






ЛУЃЕ И СОЛЗИ

    Луѓето се кријат во бавчите, во сенките на квечерината, во приказните на животот и наслушнуваат: од куќата на Леон Крпачов идат гласови: кракараат пилиња, ржат коњите, рика добитокот, писка Томанија Крпачова, а Леон збудалува: збива во кокошарникот, а при крај е со петлите: со раце им ги кине главите и ги расфрла по гумното да скокаат,
    - Нека пеат! - покажува со главата кон главите во гумното - ај сега нека пеат!
    Во воздухот летаат уплашените пилиња, крвта и пердувите и тргнуваат кон здивот и душата на човекот. Тој има црн пердув на долната усна и дуфка да го одвее. Рацете му се сајкрв и тргнат со нив кон пердувот запира на полпат; продолжува со надворешниот дел на дланката, а го залепува дососем.
    - Нека пеат! - се врти кон Томанија Крпачова и зема здув - ајде сега нека пеат. - Така вели како во нивниот глас да открил вистина и подбив, низок удар, темно.
    Квечерина е, жетвар по стар стил, расположен со светулки во воздухот што надоаѓа во грутки за дишење. Леон диши од грутките и го држи срцето да не му испука. Неговите очи играат и се тркалаат кон секаде, во темното на квечерината, во приказните на животот и запираат со прашање во очите на Томанија Крпачова остинато.
    - Олди бити, готово е! - вели кон жена му Томанија Крпачова.
    - Леоне! - трепери нејзиниот глас - грев е, неправда е...
    - Олди бити! - повторува тој, не знае што владее во светот и со крвајчиштето на раката покажува во висина на очите и сече како со нож низ воздухот. Ја брка Томанија Крпачова од дворот, од својот дом, никогаш повеќе да не се врати во него.
    - Леоне - подбегнува, заобидува од околу Томанија, го спомнува млекото и градите - Леоне...
    - Те заклав - грчи запарата и пука гласот на Леона, а од неговиот појас секнува молњата на ножот и трча кон неа. Томанија бега низ бавчите, прекутрупа низ полето и не се решава да се сврти назад. Рие во неа црна кртица на стравот и отвара патчиња низ мракот и житата. - Господе - вели и собира душа - каде е душата на човеков?
    Тој е искачен во горното одајче на куќата и гледа низ прозорецот во неа како се смалува, колку се вситнува додека исчезнува во мракот. Ги има прекрстено рацете, ги има напнато градите до крв, до пукање. Го отпушта здивот да го одвее пердувот од усните, а во себе фрла земја над душата. Тап ек на жегалци штурчи низ него, се множат снегулки низ коските, трнчиња студ. Нема веќе сила за ништо и го отпушта телото дојден до работ на креветот за да се одвали во него. Ги затвори очите и заспа.
    Сони сон дека во сонот го каснала змија. Змијата излезе од него, од египетска вода во која се чуваат мртовци, лигаво се доложга до него и го касна во челото. Не ја почувствува болката, само се изненади; ужасот ја замени ненадата и почна да го здрвува, да му го одзема телото. Тоа сознание го наттисна очајот, ја подзеде иронијата на сонот и додека срцето му спиеше со нокти во сонот ја отпретуваше сопствената душа. Градите му се накреваат и спуштаат рамномерно како ништо да не се случило, а рацете му стојат сошиени за телото како на мумија.
    Согласен е и соголен со се: чаршавот лежи урнат на душемето, здржан со едниот крај на обрачот од лулката во која крчка бронхитичен глас на рулче. Од лулката изви плач, зајде и пак се отвори.
    Леон Крпачов се помрдна во сонот: едната рака ја ворна под перницата, а другата ја спружи кон плачот. Плачот надви. Тој ги отвори очите, троа, малце подразбуден: низ собата течеше месечевата вода, плачот и немирното ржење на коњите во дворот. Доразбуден се обиде да се исправи, но огромната сила на сонот го врати наназад. Вџашен тргна со двете раце кон очите и челото, го допре, а како да допре оган. Ги наџбара трите курвински, змиски заби на челото, без брзање, со алкање, потавмина. Во тој сонлив допир го насети отровот, сопствената приказна за божествениот татко во која имаше и сомнеж и душевни претпоставки и луѓе и солзи и страв да им погледне в очи на луѓето. Ги сврте очите кон перницата во вдлабеното седело за главата. Место очите на Томанија Крпачова стоеја две стаклени били. Стакленцата беа здружени еднодоедно како во намера сепак нешто да направат со сончевата светлина. Ги врати очите, ги стегна забите, прошепоте: „Змиски очи!“, а од душникот ја чу сопствената душа: „Секој си има змија во себе. Секој!“
    Од долу, од лулката списка детето. Пофте да му рече: „А де, наплачи се!“ Ама не му рече. Му рече:
    - Ја бараш мајка ти, а?
    Плачот скипна; низ собата врвеше полната месечина и отпушташе сенки, ѕвезди и нови змии во собата. Еден потстркалан камен од сонот му ги имаше врзано нозете и верно ја затврди сликата: нозете му беа станале греди, едно тежиниште што не се изместува, цела планина. Планината митски огромна тежеше во неговата несреќа за да ја надвладее сета вистина на човечката болка. А болката доаѓаше со зачестени контракции во желудникот: внатре гребеа мачкини нокти, а мачката завиваше. Едно таа, а друго друга мачка го силеше мјаукот до неа и почнуваа да се касаат. Напати ќе се притаеја како подуплашени од треската на човекот и египетската вода за мртовци во која се лулкаше неговото тело. Одново изви краставата лоза на грачот, а низ отворениот прозорец, во собата, вратен од висовите, влета огромен сокол, негов сокол. Закружи и неговата сенка и соколот над бебето и како да испушти душа, испушти жива змија од клунот. Ја испушти змијата, направи уште еден круг над Леона и излезе низ отворениот прозорец.
    - Ова е сон! - се дере Леон Крпачов и овргален во очите кон рулчето, испрекинато му шепоти: Уморен сум детенце. Ме замори дневниот пат, а со мене си игра умората и сонот!
    Од еден од аглите на собата шишти осилото на змијата и удира по ѕидовите. Од лулката гркаат бронхитичните самогласки: се двои а, на почетокот, ја снемува во зајдувањето на плачот и пак се враќа на крајот здружена со у, вака: аауууу... Подгонети од плачот округлите стакленца од перницата се тркалаат надолу како човечки солзи. Се изместуваат бесшумно и трагично. Леон Крпачов тоа не го гледа, а собира сила да стигне до детскиот плач за да го замолчи. Тоа, кога ќе ја снема болката, кога мислата ќе го затече заплеткан во размисла за неизбежниот крај на секого, во кој, сопственото име станува потврда за крајот на човекот и името. Така мислата прпелка бргум и ја зачекува сета празнина и отворената врата на универзумот на човечката болка. Му личи тоа на барокна играрија на јавето и сонот, а презирот кон смртта, надоаѓа како бран и тој чувствува како шета со отровот низ крвта.
    Зеде еден здув, сила, и се виде исправен, станат до прозорецот и облиен со жолта пена. Тантара во него тага, опкрш низ него. Неговите усни се отвораат и ги местат буквите од неговото име, но гласот го нема. Името е фатено во стапицата на времето и во ново идиотско прашање за тоа, уште колку му останува да живее? Буквите на прашањето го удираат в теме. Нозете му попуштаат и паѓа полека на колена. Го боли, до коска го здоболува тоа и испушти глас: оф! Во тој цикнат оф, имаше и црнила, и солзи, и луѓе, и нова стапица од која лефтерно му се ослободува давеничката мисла и сопствените очи ги заменува со уреусот-змиското око што владее!
    Лицемерно кажа нов глас за човечката болка. А која е божјата, помисли, мислејќи на огромната моќ на уреусот? Кажа банална флоскула за душевните претпоставки, но гласот на змијата го опомена: доаѓаше осилен од сите агли на собата, снажен, страсен, моќен. Леон Крпачов во тој миг на озабена надеж се понадева: Ова е знакот на небото и бескрајот што може да се објасни со ѕвезди! Така помисли и одбегна да се праша, како воопшто е возможно змијата да се најде во неговиот кревет. 
    Однадвор со бесното ржење на коњите во собата до него идеше и женски глас. Влечен од гласот како со раце, посака уште еднаш да се крене, но болката, ах болката, го порази до дно. Тогаш веројатно со очај и крајот на силите и живата мисла, ја спомна египетската вода за мртовци, митот за Ра, каснат исто како него од змија на неговиот дневен пат. Но не го преблажува тоа: во себе ја избара молбата на Мајката Божица за Божествениот Татко да си го каже името, сопственото име, бидејќи човекот живее, вели таа, го слуша нејзиниот глас, додека се изговара неговото име. Согласен е со гласот и готов е да испука, но сака барем уште еднаш, само уште еднаш кон Томанија Крпачова, уште еднаш да го крене гласот, да ја прекори, да ја запраша, да му мине дел од болката, а само успева да ја досегне недосегливата граница кога заоѓа детето во плач што ја наткрева золта за злото да владее.
    Влезен во митот за распарчениот Божествен Татко ги бара неговите парчиња месо расфрлани по земјата, ги собира и го оживува. Но нешто, еден дел само, едно парче, малечко мевце од неговото тело недостасува и си го слуша отсутното месо:
    - Олди бити, така ми е судено!
    - Луѓето Леоне... Нивната злоба Леоне мој...
    - А, детето, а?
    - Твое е Леоне. Твое...
    Дневниот пат е готов: од кокошарникот, слуша подбивно смеење, од под стреите прошепотен презир и смејурија, шеколкање, подбив. Солзите ги замениле зборовите, а таа, жена и грешница, аспида и Божествена Мајка, уплашена од зборовите-нема зборови.
    Веќе не знае што излегува од неговото грло, а слуша глас: „Јас сум постуден од вода и потопол од огнот. Моето тело се поти, а јас умирам. Тоа е гласот на Амон Ра, сигурен е Леон Крпачов, исто каснат од змија, со болка, со страшна болка што ја чувствува во себе.
    - Не си ти Амон Ра, Леоне Крпачов! - вика на глас Леон Крпачов, беснее, се дере и гледа во телото, во кожата на змијата што надоаѓа со ползење кон него. Тоа е танц и не е танц, тоа е мисла и не е. Ѕвони многугласје и болникав ек низ воздухот: вриска бебето, зајдува; врискаат коњите, рика добитокот, плаче Томанија пред вратата вратена од пустината, а душата истекува од него, се истура однатре.
    Леон Крпачов се зачека на рацете и заползи како змија кон рулчето: неговото лице станува студено, бесчувствено за коњскиот врисок, за плачот на жена му што ја корне куќата изговарајќи го на глас неговото име. Неговото лице не се измести: ги скамна сите чувства, сите трепети.
    Се загледа во детето одблиску, наднесен над него. Од окото му капна солза. Солзата не се стркала, ги одбегна образите и удри во челото на детето. Детето списка и се засмеа.
    Леон Крпачов се најде во ужас: надојде, гргна сета смисла на неговиот живот, но одеднаш и ете, престорен во змија. И тргна да си ги објаснува стандардите на змиската кожа: шарките, бемките, очите. Се отвори необична игра со зборови: дамките еднаш беа означени како солзи, еднаш како луѓе. И одново од неговите стаклени очи капна солза и одново удри во челото на детето престорувајќи се во Божествен Татко чие претставување во сите соништа е идентично и сместено на челото за да владее Уреусот или Змијата. Нејзиното претставување на сите цртежи е идентично, како што е идентичен звучниот резултат во египетскиот јазик на зборовите: солзи и луѓе!




МАШИНА ЗА ПИШУВАЊЕ
(Првпат)
    Се наведна над машината за пишување, всушност падна. Ја виде одблиску целата азбука, сиот свој дотогашен живот, таков каков што беше; ја чу звучната прашина на интерпункциските знаци, расфрлани во некој видлив неред, овде онде по редот на четирите линии на шемата подготвена за слепо чукање. Во таа нејасност ги осозна бројките во низа од еден до девет и во нејасноста од преблиското око, над секој запишан знак виде, парче од онаа слобода што завршува во бескрајот на минатото. Се згуснуваше тоа, се облекуваше тоа во кошулка од бадемово мастило, (од каде таа нежност во маката на некогашните нејасности), но и во разликата на значењата: ист настан, исти луѓе, а толку несоодветни зборови. Тоа што засветка над нив, му го објасни окото, оловото и оловната рака запната на федер на секој знак. Пружината и сиот дополнителен механизам на машината логично можеше да го објасни секој негов минат и иден удар што се ослободува по секој допир на типките. Течеше неговиот внатрешен глас сочинет од чујноста на ударот врз хартијата. Таа можеше многу, но хартија како хартија - положена на две можеше само да чека. Така пресвиткана беше нешто како далечна асоцијација на тој што беше свиткан врз машината за пишување. Тоа не беа негови мисли, беа, но не сегашни како на пример, комшиските гласови на луѓето што трет ден копаат бунар. Гласовите се довикуваа. Можеше да ги замисли со колкава надеж продолжуваат кон центарот на земјата. Се разбира дека тоа беше претерано, тие сигурно ја бараа жилата на водата. Нивната потрага и неговата можеби сооодветствуваа во основа. Двете гореа во истиот оган што ја силеше взаемната жед. Ги отфрли гласовите, згинаа копачите, надви неизвесноста. Симболичкиот јазик им го дозволи на неколкуте книги што лево и десно држеа постојано место на неговата работна маса и во потрага по сопствениот превод, тие го порабуваа времето за плачење.
    Малку се подисправи: се загледа во сопствените прсти, во релјефот и линиите и меката набабреност на кожата, а оттука погледот одново го врати во амбалажата на сегашното време, во кое, хартијата стоеше воврена во валјакот и чекаше со сета белина отворено да ги прими ударите на оловните глави врз кои се впишани буквите. Чекаше. 
    Треба да се каже: писателот беше незадоволен со преводот на она што го чувствуваше и она што хартијата го впиваше по секој удар. Изври несогласност. Та, ова не сум јас! - рече, загледан во чудото на азбуката, редот и нередот на знаците и збунет од она што го зборува и она што не го зборува, ја крена машината во воздух и ја тресна од ѕидот.
    Го виде летот на буквите (првпат во целост) и нивното неиздвоено значење и значењето на секој знак. Сенката што се нацрта на другиот ѕид беше рефлексија на еден привид, дневна светлина што иде од прозорецот. Во друго време таа можеше да има друго значење, но сега светлината беше сенка што не се гледа. Писателот неа не можеше да ја види: таа беше зад него и како што тој ја креваше машината високо над себе, истото го правеше неговата сенка. Ударот беше силен, необично растеглив и резок. Двете машини, и таа од неговите раце и таа што слегуваше од привидот се затрчаа во истата точка на подот: првин летна капакот. И двете исходишта, и капакот, и неговата сенка, и звукот, станаа егзотеричен облак на една раштркана, поразена мисла. Издвоен облакот падна врз ударот и ги разголе оловните коленца на знаците, но само во еден миг: капакот мина низ облакот и лесно се удри од сопствената ротација на сенката. Остана миг два во воздухот и запаѓа кон подот.
    Некој од комшиските копачи ја довикуваше сопствената жена слезен во телото на бунарот. Ја зборуваше глината, нејзината податливост за месење, нејзината нијанса и што може сè да направи од глина. Еден ред глинени војници, еден ќуп во кој тој можел да ја состави сета тага на светот. Е, колку зборови ќе ти требаат? - праша еднаш и продолжи да прашува жената, бидејќи низ отворениот прозорец и отворот на бунарот не идеше глас, туку само молчење. По неколку мига зашетаа возбудени гласови низ оној простор во кој се копаше надежта за жилата на водата. Тоа што постана неразбирливо можеше спокојно да го објасни системот на знаците на уништената машина, но таа азбука што покорно ја отчукува судбината беше уништена. Врзан за јамка од јаже, копачите на бунарот со по некој бесмислен збор, се обидуваа да го извлечат млитавото тело на копачот. Се разазна глас кој ги поганеше минералите, подземната жила на отровните гасови и надежта во сопствениот здив. Ритмичко и постојано истиот глас му ја нудеше душата со здив, за да преживее.
    Жив е! - исписка жената. - Жив!
    Писателот погледна во сопствените прсти. Се запраша нешто, а нешто проголта. Погледна во разлетаните типки со означени букви, со сиот распаднат систем што го памети релјефот на прстите и се засмеа. Смеата се удри од ѕидот и отпатува. Подоцна почувствува внатрешна тревога, радост: зашета со окото кон сите агли на собата и се зачуди во себе со каква сигурност разлетаните букви му ја нудеа новата смисла на личниот подвиг но нивната препознаена улога во безредието и хаосот, надвор од првичната намена, одвоени, немаа значење. Друго значење, трето: графичка прелага на секој почетен глас: и друго: звучна подлост. Ако постоеше човек во собата до него, за миг можеше да помисли дека писателот плаче, дека го отпуштил лелекот што го чипчел, што го стегал години во себе и барал само тресок на буквите и удар на машината за пишување од подот, за да се отне огромен и висок глас што го говори плачот на буквите, со човечки глас.



















МАШИНА ЗА ПИШУВАЊЕ
(Вторпат)
    Сепак се è во буквите! - воскликна писателот како да менил царство за коњ и се донаведна над машината за пишување. Всушност падна. Ја виде одблиску целата азбука, сиот свој дотогашен живот, интерпункциските знаци, бројките од еден до девет, арапската варијанта и сета нејасност од преблиското око. Над секој знак светкаше трепкав ореол, зрачна аура што му ја објаснуваше божемната смисла, суштината и оловото и оловната рака запната на федер на секој знак. Пружината можеше да го објасни секој минат и иден удар што се ослободува по секој допир на типките, можеше, но неговиот внатрешен глас го сочинуваа чујноста на гласовите и нивното отсутно значење собрани во збирот на знаците погодни за слепо чукање. Е сега, тој ред на употребени симболи беше тешкото предавство на алхемичарот што писателот го доживуваше различно. Еднаш тоа беше војна со буквите, еднаш со себе. Линијата на фронтот, речиси математички исцртана, тргнуваше и завршуваше во него. Дишеше тогаш во сопствените прсти, ослободени од релјефот на линиите, дишеше во нив невидливата амбалажа на времето, а гледаше во меката набабреност на сопствената кожа. Ги здогледа со тоа преблиско око сите дотогаш напишани редови на таа иста машина, сите стихови, раскази и романи, расфрланиот ред на книгите заслужни да живеат на неговата работна маса, белите страници некогаш воврени во валјакот за да ја примат неговата, искрено неговата душа и ударот на оловните глави на кои се впишани буквите. Беше несогласен со себеси и лут што хартијата го впиваше неговиот некогашен одраз во странични и споредни значења и збунет како да изникнува од земја, воскликна од чудото на буквите, се згрози, стана и високо ја подигна машината над главата, ја заниша и ја тресна од ѕидот.
    Го виде летот на буквите (првпат во целост), нивното неиздвоено значење и значењето на било кој знак. Сенката што се нацрта на другиот ѕид беше рефлексија на дневната светлина што удираше од прозорецот и во друго време, можеше да биде знак на високо пладне, можеше, но сега беше само причина на една сенка. Писателот неа не можеше да ја види: таа беше зад него и како што тој ја креваше машината, неговата сенка тоа не сакаше да го направи. Можеби сè беше обратно, во некој сенишен ред, но неизвесно од обратното се повтори металниот удар врз ѕидот, а прво летна капакот. И во двете варијации и капакот и неговата сенка станаа езотеричен облак, а облакот, од ударот, ги разголе оловните коленца на знаците, но само в миг: капакот лесно, лелеаво се удри од сопствената златна ротација во воздухот и почна да паѓа кон подот. Се удри и потскокна како камен, та падна со тресок до основата на квадратниот столб што ја крепеше идеалната средина на писателската соба. Писателот знае за столбот на Честертон и не го разбира зошто продолжува в небо. Не е тоа ниту метафизички симбол, едноставно тоа не е. Столбот е случајност, доградба на едни други темели кога дефинитивно градбата на куќата веќе била готова, завршена. Друго прашање е зошто тој се наоѓа во оваа соба, во овој миг, зошто продолжува низ мене, а сосема подруго прашање е зошто тој во мене се наоѓа отсекогаш? Во собата, мисли писателот, отсекогаш живеел системот на знаците, системот на буквите, востановен одамна и пред неговото вселување во неа, со претходни системи на други луѓе што во наследство си ја оставиле машината за пишување како дар и како проклетство за да продолжат прстите на новите сопственици да ја паметат кожата на својот претходен сопственик и покорно да го отчукуваат.
    Разлетаните типки се растурија кон сите агли на собата: писателот виде или сакаше да види сронат гердан од чудесни бисери, но нивната улога во безредието и хаосот, надвор од првичната намена немаа значење. Друго значеа: графичка прелага на секој почетен глас: и друго: звучна резонанца на ударот на остатокот или другите делови на машината за пишување што дефинитивно тресна на подот и се смири. Звукот изври чисто, се чу и отпатува.
    Ударот на остатокот по подот е подол звук. Звучна подлост. Ако некоја сенка од претходните сопственици на машината е некаде тука заскитана, за миг може да помисли сенешто: дека писателот плаче, на пример, дека го отпуштил лелекот на алхемичарот што во него се чипчел години-години и барал тресок на буквите и удар на машината од ѕидот, за да се отне огромен врисок силен и висок столб што Честертон го слика тргнат в небо. Но добро е што молчат сите сенки на претходните сопственици: моиве прсти шетаат по системот на буквите, ги допираат типките, а машината, еве, плаче со човечки глас.





МАШИНА ЗА ПИШУВАЊЕ
(Третпат)
    Беше тоа војна со буквите! Постоеше таа, вистинит беше тој, а меѓу нив чист воздух. Да и хартијата, вовлечена во валјакот и нестрплива, дури растревожена. Прошета со она духовно око низ четирите реда на испишаните знаци и се скрши. Всушност - падна! Паднат ги накрена коленцата, се измешаа знаците, небаре сите букви одеднаш сакаа да го речат, да го објаснат чујното, линијата на фронтот што тој го држеше, вкопан во ровот на нечујното, сокриеното. Ја виде одблиску целата азбука, интерпункциските знаци, бројките од еден до девет, сопствениот живот. (Ред БЛАГОРОДНИ нејасности над кои трепка зрачна аура). Чу нешто како внатрешен глас. Гласот прецизно зборуваше за шемата на знаците погодни за слепо чукање, совршен систем на мал космос, во кој, хаосот имаше значење на ред и беше ред. За тоа можеа и колкупати по колку сведочеа десетте прсти на неговите раце, нивниот релјеф, неговата кожа и распосланата растревожена хартија. Но вистина е дека постоеше ред и трпеливост, одбрана на секоја мисла кога таа ја впиваше облеката на буквите по ред и начин што го брои семантиката. Се мачеше со далечни асоцијации, со точниот и прецизен збор над кој надвиваше неизвесноста, како да биде кажан тој збор и зошто така. Таа опсада на значењата го објаснуваше ужасот и неговата војна, ја замаглуваше првичната идеја и разликата на значењата. Кога ќе надојдеше плимата на несоодветни зборови, ја чекаше осеката, оној чеп низ кој капка високата организација на духовниот оргазам, кога сè има свое вистинито име, ум и заум. Тогаш оловото може многу, може премногу во рацете на алхемичарот - може да стане бела, чиста хартија! О Господе, Боже! Комшиските гласови трет час го копаат бунарот, го трујат телото на човекот, го пискаат гласот на жената и го молат Бога да е жив! Всушност ја раскажуваат епизодата во епизоди, како кој глас надви, така слободата ја кажува приказната облечена од глава до петици во кошулка од бадемово мастило. Симболичкиот јазик е исплазен кон ударот на типките, коленцата, пружината и сиот дополнителен механизам на идејата што гневно и бесчувствено шара знаци, удира и офка врз чистата хартија. Оловните глави молчат по секој удар и се кријат вовлечени во даденоста на шемата. Збор думаат и неколкуте книги на работната маса што лево и десно држат постојано место и право да бидат тука. Тие еднаш се виолетов раб на времето за плачење, но само еднаш. Во друга варијанта тие се ненапишани книги, несогласност, проста несогласност да се напишат и да се потпишат потоа. Тоа треба да се каже. И ова треба да се каже: писателот беше незадоволен со преводот на мислата, сопствената мисла. Колку што тој тргнуваше да ја довтаса, таа тргнуваше да се оддалечува. Мислеше дека бијат битка двете времиња, тоа што беше минато и тоа што беше сега. Сакаа да го надвладеат просторот за себе, секое за себе, опсесивно, посесивно, неразумно. Така стануваа едно време, едно цело или дел од делот на големото време чиј единствен прецизен израз го содржи поимот за иднината. Чудото на буквите одново може да војува со времето, но тоа е поразено во книгите, неколкуте книги што полагаат право на работната маса на писателот. Тоа се негови книги, едно време, еден човек.
    Постои и еден столб што ме шепоти во средината на оваа соба. Во собата, мисли писателот, за столбот не се зборува, а ако се зборува столбот го губи значењето и станува само збор. Отсутноста го прави гранитен, нескршлив, силен и метафоричен. Дури и да го мислам некаде далеку, оддалечен од него во просторот и времето, тој е пожив и постварен отколку кога го допирам, кога врвам со рацеве тргнат кон врвот како кон бескрај, бидејќи знам, во едно друго време, разлетаните типки, коленцата и буквите се рефлексија на еден достиг или крик, да се ѓибне, макар да се ѓибне во сонот за совршенството. Макар.
    Во едно друго време, низ машината за пишување, низ системот на знаците, низ вратата, во мојата соба влегува зборот, како човек кога влегува, удира трипати и вели: да! Не, вели вратата, не сум јас зборот и не сум јас човек!
    Е сега, јас сведочам!














СЛИВАТА ПЕТРОВКА

    Фотографијата е пожолтена, скршена е на двата спротивставени агли, она што е горе лево и она што е долу десно на нејзиното лице. На опачната страна има невешт ракопис, измешани куки и колциња на кирилски и латински букви и испишан текст: Слива Петровка во мај!
    Толку е писмото. Штом се сврти лицето на кадрото, сливата во сиот напон го исполнува средето на композицијата. Зад неа, во позадината е куќата на која се гледаат горните делови на катот, еден прозорец, кровот и неколкуте слоја на излупената фасада. Од кровот оџаците чадат во иста насока. Три се, а чадот просто зборува за некое друго годишно време со студен ветар.
Стариот деденка Јован, може да се заколне дека е така, бидејќи, сливата е без род, а во накитот на лисјата има и зажолтени делови. Не е маја, вели за месецот стариот деденка и ја оддалечува црнобелата фотографија од очите во должина на испружената рака. Го следи незадоволство; бара лупа низ креденецот во големата кутија во која некогаш се чувало мармалад. Очајна и неуспешна е потрагата; ја заклопува кутијата, ги враќа дребулиите и ја крева до редот на дуњите од кои во собата дише киселкав вон на гнилеж.
    Неговиот прозорец гледаше, како што тоа обично се вели во романите, во улицата што врвеше под неговиот прозорец. Меѓу улицата и прозорецот густо се испречуваше сливата Петровка и ги криеше луѓето што врвеа под него. Тие, гледаа напати кон сливата и прозорецот, кон него, застанат со часови на прозорецот, но никој не ја креваше раката. Го засрамува тоа, го смалува, го чапнува споменот: Се виде себеси со полна кошница сливи седнат пред школото и тоа го утешува: давал така, рака сливи за тие што немаат да платат, а подголтнуваа кисела слина во устата. Зашто сега бара сојуз во нив, во грстот зелени сливи од спомените не знае, а толку му е значајно тоа! Го врти погледот кон сувите чатали на сливата, ја споредува со фотографијата и нејзиното време и лекум ја брише со дланката. Има чувство дека патува низ времето, во отворено време, се чуди и се разбира дека тоа го разбира одвнатре, по инстинкт и нужда, од некаков внатрешен диктат што изронува меко и од секаде.
    Под неговиот прозорец се слуша џагор на неопределени гласови: се обидува во нив да го препознае длабокиот зарипнат бас на веселникот Сакип; човечето е поштар и еднаш месечно го отпушта гласот уште од улицата и од под сливата, вика по стариот деденка: „Дојде пензијата, слегувај“.
    Тој слегува кроцекроце. И додека слегува и додека Сакип ги избројал парите и додека се потпишува на чекот, има во него еден расцутен јоргован и тогаш радосен патува со погледот низ улицата. Тогаш и тој е дел од таа расквасена жива кал што се тркала по калдрмата кон некаде, жив значаен дел е по силата на околностите, и му стигнува волја да скрши збор два за скапотијата и цените. „Изгор“, согласен е поштарот, „како ќе ја туркаме Јоване?“. 
    „Едно кафе, ре“, вели стариот деденка и го задржува поштарот до себе.
    Лете излегуваше во дворот од задната страна на куќата. И таму има мал двор, дел од големата ширина за градски услови, но дворот е поделен на три, на трите семејства што живеат во истата куќа. И никој не зборува со никого. Испокарани и дрчни есење печат пиперки за ајвар во еден ден, се кријат зад живата ограда и молчат подуени и крвави во очите од чадот и лутината. Зиме, стариот деденка гледаше како се поткраднуваат во дрвата, тој беше сведок, но никого не предаде. Имаше предавство во него, но од неговите. Ги чекаше синовите, внуците на синовите што доаѓаа еднаш на година, еднаш на две години. Штом дојдеа, ќе растуреа смеа низ собите час два, една суводолица од прашања: кажи бре татко како си? што ти треба? арен ли си? здрав ли си? кажи? Ќе ги отпуштеа прашањата и фаќаа кавга околу наследството. Постариот син, лут, ја побара секирата и удри еден засек во коренот на сливата и не виде како се растркала солза од окото на татка си. Жена му, му ја грабна секирата, еј, му свика и го мунѕоса, што ти е, збудале! Помалиот син, божем и тој лут, седна на татковиот кревет и почна да пребарува случајно во калафот на перницата, елбете, ако има нешто од скриените, а внуците истиот час се степаа за фотографијата на сливата Петровка и ја потскршија на двата спротивставени раба. Стариот срона уште една солза и замина по скалите прудолу. Зад него снаите се скасаа, цакнаа кавга кон децата и протатнеа по скалите без поздрав.
    Тој седеше на прозорецот и ја моташе последната сцена на нивното заминување: бараше нешто во засекот на сливата во која црвот го имаше чапнато средето и виде колку е таа разјадена одвнатре и не одговори кон синот кој го упати прашањето, така на заминување до него, на кого ќе ја потпише куќата? Нека ја земе општината, се издра во себе, а кон него не изусти ни збор. Нит око крена. Гризеше во него црвот што чмака во сечиј живот од заседа и го раситна дососем. Стежна пердето над очите и како што беше налактен на прозорецот ја крена раката, небаре препозна некого на улицата и мавна. Вратија разнишаните гранки на сливата нишнати од ветер, баш во моментот кога грозд од разнобојни сијалици шарено ја издолжи улицата.
    Вдолж чаршијата се разлеваше вечерен кикот: се прибираа уличните тезги на кои се вееја подуени балони и срмени низалки на хартиен укит: за една октава повисоко се извиваше новогодишниот џагор и луѓето брзаа кон своите домови. Тој гледаше во гроздот на улицата, во срмата на празникот што требаше да чукне на полноќ и не се ваѓаше од прозорецот. Ја подзабриша фотографијата на сливата Петровка од мракот што вистински стежна врз неа и се досети дека треба да ја запали струјата. И ја запали. Отиде до шпоретот и долго остана пред отворената вратичка и жарот и тогаш се сети на лупата. Ја избара во долапот до Библијата и ја најде. Стрепери носен од трепките на откритието и со големи чекори дојде до прозорецот. Ја доближи лупата до фотографијата и окото. Се налакти, побара поудобна положба и ја започна потрагата. Виде: фотографијата е пожолтена, дури поцрнета: скршена е на двата спротивставени раба, она што е горе и она што е долу на нејзиното лице. Во нејзиниот централен дел, во средето е Сливата Петровка во сиот напон на крошната и лисјата, а зад неа, во позадината е куќата во која живее стариот деденка Јован, значи тој. На неа можат да се воочат горните делови на катот и кровот, трите оџаци и неколкуте излупени слоја на фасадата. Уф, каков празник, уфка стариот деденка и може да се заколне, готов е да се заколне, а не ги знае зборовите на клетвата и не знае поради што би го направил тоа. Пука одново експлозијата на времето, чкрапнува механизмот на апаратот и ги прокнижува како што ги прокнижа тогаш за век и веков, сливата Петровка и куќата. На едниот прозорец од куќата, виде нејасен обрис на силуета со испружена рака, како поздрав кон некого. Сега виде: тогаш синовите заминуваа во градот, а тој остана на прозорецот со крената рака. Големиот син се разврти околу колата како да заборавил нешто. Од задното седиште извлече фотоапарат, се сврте и чкрапна. Стариот ја потсобра раката со чувство дека фаќал пепел, а допрел жар. Помина со прстите по стаклото на лупата, преку зголемениот прозорец на фотографијата. Ја допре раката на прозорецот со внатрешна свеченост, вгледан во големиот мегдан на сопственото око, во кое рацете, неговите раце, живата рака и таа фотографија станаа недугави петла и фатија борба. Едниот велик и бел, а другиот истата негова сенка, црн и велик: едниот животот, името на неговиот живот, другиот бесмислата и смртта. Ја крена раката кон улицата, кон гласот на Поштарот и тоа беше последното што го направи. Нешто се допре во него, се одлисна од телото и избега со душата.
    Цел месец како за инает доцнеше пензијата. Поштарот и на одење и на враќање, ја креваше раката кон крената рака на прозорецот и ги собираше рамениците со чувство на своја и туѓа вина едновремено и никако не можеше да претпостави, дека, стариот деденка Јован е умрен на прозорецот и дека цел месец ја поздравува живата слика на смртта. И кога конечно дојде пензијата, стрча по скалите се искачи и затропа на вратата. Беше многу зачуден што никој не одговара: се посомнева и ја отвори отклучената врата. Го заплиска тешката смрдеа и гнилеж и сиот испаничен пријави страшна смрт и црви по лицето на стариот.
    Истиот час фати една дрча: ветрот маваше, фучеше, сучеше низ градот и со сета сила мавна врз сливата Петровка. Ја откорна од корен и ја прекрши на две. Дојде полиција, работници од комуналното и службен фотограф кој бараше агол за сликање. Се заштитуваше од ветерот, од гранките на сливата што ја товареа комуналците во приколица, најде агол, чкрапна и се чу механизмот на времето: Фотографијата е службен документ и доказ за приказните на оние што кажуваат, оти приквечер, ако гледаат кон куќата, им се причинува човек на прозорецот, со крената рака. А кога ќе побараат од нив да се заколнат дека е тоа вистина, ги забораваат зборовите на клетвата, ги собираат рамењата и си одат, барајќи го длабоко во себе името на сопствениот живот.

















АЗБУЧЕН КАТАЛОГ

    Човечето пливаше низ редовите на книгата и заразно со грохот се исмеа. Звучно прсна трепката на неонот и згасна. Тој продолжуваше со смеење додека таа ја пребаруваше низ фиоките на работното биро свеќата со свилена панделка, новогодишен подарок за двајцата од најредовната читателка од двете смени. 
    За љубов на вистината неонката се случуваше зачестено. Постоеше и нешто друго трепкаво пред трепката од плафонот да го доразбуди од наслагите на нејасните случувања. Нејасните случувања играа и сега додека таа со запалката се обидуваше, ама не успеваше да ја запали свеќата. Во мракот потскокнуваше икрата на кременот. Тој се загледа во кременот и икрата на кременот. Се загледа во мракот, во местото на соблечените гаќи на светлината и кога конечно пафна телото на светлината, изгорените ракавици на мракот беа некаде зафрлени над шкафот од кој ѕиркаше телото на азбучниот каталог. Јазикот низ пламенот затрча низ сите агли. Еве ја повторена истата реченица: Јазикот на пламенот затрча низ сите агли. Низ сите наслови, продолжува и завршува реченицата, а здраво за расказов е што во ист миг се мисли и на јазикот и на огнот. Светлината беше разбудена. Разбудено беше и неговото око што го бараше редот на азбуката и создаваше слика на многу работлив и многу работник што создава претстава за сеприсутното око на огнот и азбуката. Сепак, светлината беше разбудена, светлината беше рассонета жена, свилена копрена и отворена книга со пагинирани страници, на чија насловна страна потскокнува или мерка или гледа отворена зеница со ист наслов како оној наслов: Азбучен каталог!
    Голото тело на свеќата потпукна колку да го расее прасокот на восокот, да го разбуди сонувачот за да го прочита сопственото име на корицата од отворената книга пред него.
    - Која азбука ќе ме собере - ѝ рече на девојката што ги имаше прекрстено рацете на градите - кој каталог - дорече и не беше сигурен и не му беше јасно што навистина се случува, држејќи ја фишата со неговите податоци, високо крената над главата. - Еве - рече свртен кон силуетата на девојката - погледај, види!
    Таа молчеше: не направи никакво предавничко движење, никаков гест или мимика. Влезе во аурата на мракот од преѓеска што ја доближуваше и оддалечуваше од она што таа требаше да го види, ако воопшто беше возможно во тој нејасен дел од времето нешто да согледа.
    - Догорува свеќата - прошепоте раскинатата аура - огнот ќе изгори сè!
    Човечето не беше сигурно дали се тоа нејзини зборови или пак нејзина накана кон оние долги, тешки монолози што ги започнуваше точно во мракот, барајќи ја освоената слобода во мракот. Зачестено, воведот беше ист: Огнот ќе изгори! Сè, беше последица. - Ова е мојот азбучен каталог - започнуваше таа со ред: - работа, маж, брак, семејство, деца, хармонија...
    Колку сласт течеше низ него, додека таа ги повторуваше меко нејзините станици и постојки во нејзиниот азбучен каталог, низ огромните букви на информацијата, ама не се бореше за нејзината вистина туку за својата. Можеше да ѝ рече: трескаш глупости, и да влезе во поплавата што навлегуваше несетено низ пукнатините на светлината и секаде. Се чувствуваше како сејач што го фрла семето спроти ветер, а замавнуваше со раката само пред себе како да плива во вода и почувствува немоќ. Застана до нејзината аура, влезе во неа и истури бес: ек, крцкот, здружени гласови од некоја далечна романтична лудост и си го слушна гласот: Нека изгори, рече. Покажа дури и со прст на свеќата. Дури го допре и пламенот, а во тој миг дојде светлината, затрепка. На масата, врз масата, под масата, над масата, на тепихот, по ѕидовите, врз книгите, низ рафтовите, низ воздухот, огреа гола претстава: таа ги држеше и ги топлеше рацете меѓу нозете: тој со двете раце го држеше држачот што ја восплотува вселената. Светлината ги усрами, ги фати во акт, во кој најмалку сакаа да бидат отворени. Но во истиот миг си ја простија неудобната положба, оти немаше грев што треба да си го простуваат. На подот лежеше Добрата Вештерка со две лица: едното нејзино лице гледаше кон небото, другото лице лежеше ничкосано кон тепихот. Двете лица плачеа, а тие без да можат да се согласат кое е нејзиното вистинско лице, тргнаа низ одделот и низ рафтовите на оштетените книги; тој во од обидувајќи се да го закопча шлицот, таа во од да си ги поткрене гаќите. Тој успеа, но ако таа тоа го направеше уште неколкупати или тоа да се повтореше уште еднаш, ќе беше доказ и факт дека ластикот е скинат или крајната граница на растегливоста се загубила во мракот или во себеси.
    Однадвор доаѓаа и се враќаа прскалки. Новоотворените зеници го впиваа фотосот на минливоста, а кога конечно и дефинитивно неонот ја изгуби силата уште еднаш, надвор тргнаа снегулки, баш во мигот кога таа на глас го отвори прашањето за снегот: „Ќе заврне ли ноќва?“ Одговорот го кажа небото, неговите очи што прошетаа до снежната светлина на прозорецот и одговорот можеше да биде премолчен. Зборовите ја изгубија важноста со нивното премолчено значење. Мислата беше разиграна, залетана во збудаленото зрно на значењата. „Те прашав нешто!“, згрутчи нејзиниот глас. „Кажи?“
    „Од небото тргнаа снегулки“, кажа тој, „а, ако сме Озирис и Изида треба да ги држиме отворени очите“.
    „Каде го прочита тоа?“, праша таа.
    „Овде, рече тој. Озирис е Сонцето, а Изида - Месечината“.
    Се разбира, познато е кој се Озирис и Изида, но тоа овој час совршено не функционира бидејќи до нив не е доближана идејата на оваа приказна, туку напротив, со сите средства што ги познава техниката на нарацијата, овој час, патува кон откритието на една друга вистина, во која, вистината за секого одделно живее во друг човек. Совршениот распоред на фактите може да дозволи ново значење на Азбучниот каталог во кој, како трет елемент во системот на знаците е Земјата.
    Тогаш и не е тешко едноставно да се соопшти последниот час во работниот век на двајца библиотекари, маж и жена, нивниот последен работен ден, во кој, еден од нив се полакомил кон слава и сон и бестрашен легнал на постела од букви и шајки.






АМАНЕТ

    Го носат на раце покојниот Иван Могилче кон Брегово, ја накачуваат пругорнината: се менуваат носачите и ја дишат, ја збиваат змијата на патот, а патот криви, врти до самиот врв на Брегово, сред. А никаде човек. Куќите се урнати; стои по некој ѕид излокан од дождот и ја накрева тагата во човека, буди слики. Некој од постарите во поворката фркнува лутина низ ноздри, подземен од тагата и мрмка, што му требаше на Ивана Могилче да остава аманет, да се инаети со децата, тука да го закопаат!
    Се гледаат две три нови градби на грбата на ридот, но пак повистинити се излижаните и срушени ѕидови, базјето нафатено врз нив и штамата што се урива кон секаде. Брегово не е за живеачка: авата добра, поднослива, ама Господ не помага, кренал раце. Еден петел да се огласи, едно кукурикање сега, ја тресе целата планина, толку е тивко. Гроб.
    „Ај уште оваа нагорнина да ја накачиме попе, а по неа рамно никаде!“, наоѓа миг за шега Глигур Савејчин, кој ја возеше „Ладата“ со ковчегот дури се можеше, а потоа се качуваа пешки. Попот од под око го загледува, му се пули, а ништо не враќа. Го зголемува чекорот и ја вее мантијата, зборува со кадилницата.
    „Овде!“, вели благо, а носачите го спуштија Могилчето на сред село, до самиот жубор на селската чешма што гргори уште од српското. Сите се свртени кон исток, а натаму погледот пука кон околните ридови и Селечка Река, кон најблиските и најдалечните планини, и најнакрај, се отвора сребрената пара на езерото Охридско, некаде таму и некаде долу, ама низ омарнина со блесок. Срчата на водата ласнува кон Брегово, над Брегово и проугоре и го враќа небото. Еден див петел сега е посилен и од блесокот и тој се перчи над селото и кукурика.
    „В тенџере да пееш!“, вели Глигур Савејчин кон петелот, а кон тројцата синови на Могилчето отпушта зајадлив збор без теклив: „Жими сè, Иван Могилчето на живо ќе не ве измачи олку, како денес! Ај, нека ме замени некој!“, завршува со издишка и чека. Некој молчешкум му ја допира раката, го одменува, ама пак го товарат со хартиена вреќа од брашно во која има дарови: локуми, наполитанки, други вафел производи и цвеќе. Глигур ја зема вреќата без збор, ја нарамува со внатрешен бунт и го фаќа чекорот со задните од поворката. Застанува и може да ги изнагледа сите, од ред, и како што ги гледа, му иде едно смеење, она засипнато внатрешно кикотење, некането и срамно, оти има умрен, а да го праша некој што е смеата, зошто, не знае. Се вртат кон него, а тој, им се пули во омјазот и во сите од ред ја начекува истата негова смеа, внатрешната зовриеност и здржаност да не пукнат. Мисли: смеата е слава на животот, пркос, особено во ваков час, но веднаш потоа заклучува лефтерно во себе, море пукнат им е здувот од пругорнината и тежината на Могилчето, та затоа е ослободена смеата.
    „Капнавме вистина!“, вели најстариот син од тројцата синови на покојниот и ја пофаќа пазумарката за да провери, дан’ го изумил аманетот во тагата, писмото што татко му Иван Могилче со години го носеше со себе и години бараше од синовите, да му го прочитаат на гробот. „Дан’ заборавите на писмото еј, да не си играте!“ им свикал со последниот глас пред да му излезе душата и умрел.
    А Иван Могилче беше Зафироски по род, Иван Зафироски, ама во Брегово додека го имаше Брегово, мајтапџиите сè живо прекрстуваа; и куче, и маче, и човек, и камен. Глигур Савејчин беше „Ќенев“, Сребре Настески беше „Мрсул“, а Иван Зафироски беше „Дрен“ додека зајуначи, а потоа само Могилче. Така оти бескрајно ја засакал песната за комитата Димчета Могилче, оти секогаш ја пеел: на свадби, на крштевки, впланина, ноќе од тукутака. Само таа и само таа. Истата-истата-истата! Де бре, му велеле, претера, има и други македонски песни, и патриотски, и љубовни, и секакви, не е само таа! А тој, ќе се поднасмеел таинствено и ја велел: пеел и играл со рацете, се вртел и клекнувал, удирал по масите и пукал пругоре. Алал да ти е, бравос, му велеле луѓето и се чуделе: да се врзе човек за нешто конкретно и материјално и така и така, ама за песна! И чудото како чудо - три дена, а прекарот цел живот и по смртта. Му остана Могилче.
    Во поворката имаше две-три жени: едната е Зафироска од најстариот, другата е втората жена на Могилчето, а третата е нејзин род. Тие трите одат најнакрај, прекрстени со рацете и забулени. Со нив поворката брои дванаесет души и сите гледаат кон пекот на сонцето и зовриениот сач на небото чекајќи конечно да заврши сета процесија. Попот е значаен и се чини заморен: ја бришка потта од челото, ја кафти брадата со чешелот на прстите и дава знак. Отфрла една од диплите на спокојството, се накашлува и го отпушта златниот тембр на својот глас. Пак се вртат кон исток, кон камбаната, а од таму се огласува нејзиниот ѕун. Звукот е згушен и замира, како да стои под бакарниот сач на ѕвоното или, како да оди, како да патува прудолу, кон земјата, не кон небото. Се гледа: камбаната е потпрена на коренот од огромната черешна, дотркалана тука кога се урна камбанаријата од земјотресот во Дебар.
    „Кој удира?“, прашува во увото на најмалиот син на Могилчето, Глигур Савејчин, оти жените му го затскриваат видикот.
    „Не знам!“, вели најмалиот син, „ја шумарот е или некој од викендашите или печуркар од Буринец. Брегово е пусто, една загребина...Чкреп е!“
    „Можевте и в град да го закопате...“, му вели еден од најблиските, вслушнат во разговорот, а потоа затекнат во небрано: „е арно де!“, вели и ја дотерува кикиритката на праменот, барајќи шанса да избега од местото на глупоста. Глигур Савејчин ја поткрева вреќата и го достигнува. Му шепоти, ама гласот стигнува до сите, баршунест и доволно гласен и се надгласува со шепотот на шумарот што иде од кај камбаната, ја гмечи капата и поткашлува: „Бог да го прости Могилчето!“
    „Море Сребре“, вели Глигур Савејчин стигнат до него. „Каприц е ова, последна желба. Знаеш ли ти што значи тоа? Тој живееше в град, ама душата му беше овде! Пекаше за овде. Ене, и гробот си го има ископано, бетонирано. И споменикот го чека готов, со натпис, слика. Однапред е сè платено. И попов што пее...“, нишка Глигур Савејчин со главата, шмркнува и ја поднаместува вреќата од каде идат миризби на вафел производи и босилок.
    „Ме чудиш ебаго. Значи и гробот си го ископал?“
    Црквата е отворена, а внатре горат свеќи. Внатре се синовите и едната жена на најстариот син, а надвор другите, раштркани да запалат свеќа на своите. Поворката излегува од црквата и доаѓаат до отворениот гроб. Попот запеа и го побара виното.
    „Виното“, рече средниот син и му го подаде шишето. Во тој момент летна филмот на сите спомени што го држат столбот на животот. Се измешаа сликите од Брегово и плачот кога се селеа, татковиот глас што наредува и ја вели песната за Могилчето, а потоа плаче како дете: неговото шпарање е желба, со работничката плата да ги издигне колку што може повисоко синовите, да не одат слепи при очи, милуваше да рече. Учете, учете, викаше, јас немав услови, милуваше да заврши, кога думаше теми за науката. Им носеше на тројцата сираци уште непотпрпнати шеќерни петлиња од градот и бела алва од кај Аџо. Тие тројцата наредени како гранчиња, различни по големина и раст, големиот најголем, тој среден, најмалиот најмал, ја впиваа секоја мисла, секој изречен збор и фатија школи. Колку беше горд на нив, на себе поради нив. Му дојде нешто палено во носот и ја насети солзата по образот. Се сепна.
    „Слушајте ме!“, меко рече попот.
    Се развртија мажите: застанаа карши: го провлекоа јажето по ковчегот, си дадоа знак, сега, но ковчегот запна, остана над дупката. Бетонираниот отвор беше претесен. Молкот се изви пругоре каде што гледаше попчето. „Ами сега!“, прошепоти вџашено.
    „Море, мајтапџија... „рече некој од кај неговата мермерна плоча со сликата. „Еве, ни се смее, се кикоти од сликава!“, рече здурмен, лут и готов за кавга. „Да го извадиме од сандаков и да го спуштиме. И така и така ќе гние...“ докажа и се сврте кон црквата.
    „А да го скршиме сандаков на двата краја, белким ќе го збере!“, рече и тргна бајаги од ракијата Шумарот и се заниша.
    „Не!“, свика и ја пресече како со нож штамата што се надви над сите. „Кршете го бетонот, нема друго!“, рече, замоли, нареди попот.
    Истиот час, баш часот, наџбараа два мајсторски чекани и една ќускија. Тргаа од ракијата и цели два часа весело ја тепаа шегата на Могилчето. Маваа и зовриени гледаа во насмевката од сликата на Могилчето, оти им се чинеше, дека неговата насмевка секој нов миг станува повистинска, поширока и жива. Го искршија бетонот, ја распарталија арматурата и дупката беше сосема доволно голема за сандакот.
    „Море шега!“, изусти некој и се почеша по мевот.
    „Не се пошегувал со никого“, се сврте попот кон Сребрета, оти тој ја кажа шегата и тој се драпаше по мевот. „Со никого! Згрешил само во мерата кога ја копал дупкава. Мерка си бил самиот. Легнал во неа, се испружил и видел дека е токму. Не мислел на ова, бидејќи мислел на животот, не на умирачката... А сега спуштете го!..“ заврши попот.
    Откако го положија телото, го склопија со капакот, а Глигур Савејчин побрза да ја истури вреќата над капакот со сите задни дарови, а по него реско и темно удрија првите лопати земја и кршен бетон.
    „Писмото! Аманетот!“, извика втората жена на Могилчето.
    „Аха! Го имам“, рече најстариот син.
    „Ќе се чита на глас!“, рече попот.
    Најстариот син затекнат во вина исто рече: „На глас!“ и почна да го отвора. Кинењето на пликот ја зби тишината и таа зашета плавно под сенките. Тој го отвори, ја раздипли хартијата, погледна во него, а по лицето му прелета месечева благост. Ја крена главата, погледна во споменикот и ги отвори очите ширум: зашета со погледот по најблиските и најдалечнте планини, низ грбата на Брегово; ја начека и срчата на езерото Охридско и рајскиот блесок на лазурот. Ги загледа сите од ред: Погледна значајно во очите на браќата, се смрачи и се наоблачи во ист миг, но насмевката од лицето не ја пушти. Јасно рече:
    „Овде, со татков ракопис, од збор до збор, запишана е само песната за Могилчето. Ништо друго!“
    Еден петел од врвот на шумата ја стресе планината. 
    „Читај! Аманет е!“, свика вивнат во гласот и Сребре Настоски. 
    Рапаво изви гласот на најстариот син на Могилчето:
    „Абер ми дојде од Могила
    низ поле Пелагониско,
    право ми трга Битола
    Битола кај валијата. /двапати...
    Валијо бре Селим ефенди, /двапати...“
    И ја дорече песната...
    Кога беше готово со читањето, луѓето се зашутрија и не знаеја кон каде да тргнат. Истиот час Глигур Савејчин шмугна до камбаната и силно ја удри.
    „Не е адет!“, рече некој до попот.
    „Ако! Да се знае!“, извика Глигур Савејчин откај камбаната.
    Сè уште ѕвонеше чистиот ѕун, тројцата синови на Ивана Могилчето се испулија во луѓето, а потоа, проугоре. И другите ги кривеа шиите оти им се пристори дека душата на Могилчето заминува со светлина кон небото.
	

ЛЕБНО ДРВО* 
					На Блаже Конески
    Има едно дрво во мојот двор чие постоење секогаш си го објаснував различно: еднаш со побуната на бродот „Баунти“, друг пат различно. Допуштам без жолч, лебното дрво од мојот двор да биде било кое дрво, глас или човек, но со корени, широки лисја и корона во која може да свие гнездо сечија илузија. Допуштам со милост и нефарисејска согласност, неговото присуство да ме изненадува одново секоја ноќ кога заморен и капнат се обидувам да ги дотокмам белешките и календарот на моите приклученија. Кога ќе затаи мислата, кога ќе стрепери раката, ги затворам белешките и гледам вгледан низ прозорецот во дрвото. Го мерам, премерувам неговото стебло, широките лисја, еднополните цветови, округлите плодови, ако е есен, го гледам дека ме гледа и топло ми е до срцево. Буи во мене нова сила, отпочнува и капка благ насмев дури и од најситното треперење во мене и тогаш, и тогаш моќно ме обзема приказната на мојот живот. Тогаш започнувам нов ред и живеам.
    Новиов ред мириса на босилек и темјан, на нешто црковно, благо и свето. Зборовите се преправени гласници тргнати низ царството на илузијата: едни од нив се божји луѓе, другите се луѓе со волнени наметки, гуни и платнени антерии, другите се трговци со свила, арабаџии, бродари, секаков милет, а третите се само зборови со мака и тежат. Печат, ако ги запишам и уплашен од нив гледам во стравот на празното што иде приквечер со маглата и се населува во мене и секаде. Тогаш почнувам темен муабет со лебното дрво што влегло во мене и диши како мене. Тогаш, ми се одземаат рацеве и во собата навлегува студ: чувствувам како диши дрвото, како се плашиме заедно, оти гол страк е, нафатено иње на стаклото, на гранките и ни секнува зборот.
    Ги затворам кориците на дневникот: денот е накажан, а мојот живот дури ја урива котвата во блага лагуна. Имам сила да се запрашам: Колку го држи човека сонот? Колку? И додека му се препуштам без отпор, додека иде дремката, им се препуштам на илузиите. Вистина е, а вистина е, илузиите и староста не одат заедно, ама јас за љубов на вистината ги имам. И не знам, дали ви се има случено помисла да се откажете од својот живот во замена за било чиј? Мене одамна тоа ми се случи и не се откажав, и веќе немам право на промена. Слученото е случено, претег и глас за обратното и нов разговор на оваа тема е исклучен. Имам и последици поради тоа, чувство на предателство и мака на човек, а ми иде мисла, а ми иде тоа предавство за да му се стопори на сонот и да го уплаши. Ќе станам од креветот и нога на нога еве ме до прозорецот: го начекувам тестото на маглата, сопствениот очај фатен во погледот низ набараните очила пронајдени така потамина оти си имаат свое место на ноќното столче. Ја спуштам котвата под масата затестена со едно чудо книги, ракописи и писма. Започнати и оставени отворени. Чекаат што ќе кажам. Нека чекаат.
    Им се враќам на белешките: сакам во нив да запишам уште нешто значајно пред сосема да се урне котвата на мојот живот. Староста, ете се повторувам, кажувам кажани работи, но тоа е она зиморливо исчекување да се обдени, исчекување што ќе рече моето тело или лебното дрво, кога ќе ја вкоричам оваа писанка што досега не ме изневерила. Нејзе и кажав сè! Со неа ги дотокмувам сите незапишани поезии за Господа. Прецизно го правам тоа и тврдо. Ја велам неа како клетва. Не е тоа клетва, молитва е на човек со ред. Молитва е блажина и пркос: јас десно да фатам, тие влево кога одат!
    Гледам во масата, во книгите и писмата. Студот во нозеве го ставам под масата, ја местам столицата и се чувствувам понижен. Лесно е да се напише тоа, но како да се објасни. Таа ме крепеше, нејзиниот глас, влезен во течното олово на буквите. Боже, си велам: толку ми даде, а колку ми зеде?... Стави рака, ја кладе раката врз мене за да ме одземеш, да ме столчиш. Во една единствена ноќ, а само неа ја снема некаде низ патиштата на мојата земја, во банална сообраќајка. Лесно е да се напише ова, но како да го дообјаснам. 
    Универзална меморија ги јаде добрите наратори, тие умираат пребрзо. Со поетите е подруго, полесно е со нив, особено ако ја изгубат сопствената вистина. Тие ќе преживеат, ако сакаат да преживеат. Барам прошка оти сакам да го опишам сонот, ден пред да се случи тоа. 
    Ја сонував ефешката Артемида, Великата Мајка со многу дојки, хранителка и божица. Го сонев нејзиниот храм, а јас сокриен во него, липцосан и никаков, по онаа прочуена профанација во Ефес на кралот Понта Митридат кој заповедал да се испотепаат сите Римјани кои се засолниле во стравот и немогата во храмот. И сега си велам како што си велев во сонот: што значи ова? Ама знам и знаев и пред да се запрашам за коренот на лебното дрво, сум се замислил најобично кажано, за мајка ми. Сама е и стара. Го носи товарот на годините и си мисли на мене, ме дума. Ме држи за рака штом ќе ме види како кога бев дете и вака ми вели: „Век за напуштање дете!“ Лебното дрво фатило корен. Пуштило снага во нозеве и ја бара земјата, ме влече натаму. Нема лутење: Понта Митридат е судбина на секого, неговиот неодложен и нужен крај. Едно од стоте лица на смртта. Ова го запишав, се сетив на мајка ми и на неа.
    Иставам сè настрана: се враќам кон празните редови и со старечко спокојство ја запишувам непроценливата поезија на науката и си велам, се силам, да сторам уште нешто, уште ливче поезија или лист наука. Ја одбегнувам потоа крвта на мојата рака и ја надмудрувам сонливоста со нова илузија. Лебното дрво е напнато во мене и ѕирка однатре што ќе направам. Весели се неговите лисја, навадени се неговите корења. Здравиот сок на хранителноста тргнат е кон илузијата на осамата, кон цутот на лебното дрво што се смее кон мене и ми се присторува како да вели место мене: Бев!
    Е тоа како што е и толку е. Ќе останат недопишаните зборови од едно писмо, за едно писмо, во едно писмо што постојано чека на мојата маса неодложно како животот и тешко како смртта. Таа, тие и тоа се како маглата, лебното дрво и сведоштвото дека и распнатиот Бог откако воскреснал останал уште четириесет дена меѓу луѓето, толку многу на земјата. Во тоа време ја предвидел сопствената судбина под различни околности за да може неговата душа да учествува во гностицистичките полемики и да победува. Не е познато дали некого нахранил со леб и вино или да направил било што по неговото воскресение, а да ја немал благословената рака на Создателот како потпора.
    Маглата ги исклучува неговите дела, неговите подвизи и станува нестрплива и лакома како вештерка: Римјаните ја повторуваат сечата на новородените деца со знакот на небото и соучеснички ја пренасочуваат историјата. Но тоа нема значење: вистина е дека Евреите го предвидоа Спасителот, но не можеа тоа да го изменат. Тоа беше историја што допрва требаше да се случи. Затоа е значајно лебното дрво и Книгата со сите имиња на светот: нејзиното дообјаснување може да ги обнови но во исто време може да ги затвори сите перспективи на Универзумот. Нејзините зборови бидејќи се имиња, секогаш не се преведливи, но се разбираат и разбрани можат да го испишат доблесното чело на тој што владее. Тоа значи многу: негација на сите епохи и стилови, магичен спин во кој е потврдена целосно сета космогонија за потоа да престане да постои.
    Чувствувам како диши книгата, како те обзема. Но глупаво е. Хермес Трисмегист, митскиот татко на херменеутиката, престворен во Наполеон, како во 1796 година, еве, во бојот со австриската војска, одново, крај гратчето Аркол во Италија, го зема знамето в раце и пред сите тргнува напред на мостот. Така го ѕида низ времето и го преѕидува Арколскиот мост и знамето на сопствените победи. Затоа можел три години подоцна да ја посети Јафа, заземена од француските војски и да влезе во болницата на чумоносаните. Уплашените хетери морале во галоп да го следат својот војсководец; коњаниците сведочат дека во обиколка на прочумавите, Наполеон ја бакнал Добрата Вештерка кажувајќи отворено дека таа има две лица, а дека тој го бакнал темното. На зачудените хетери им објаснил (но зошто им објаснува и сега) во од, дека таа им ги чува соништата на тие што ги љуби.
    (Лордот Биконсвилд, осумдесет и две години подоцна од настанот во Аркол, во разговорот со творецот на сите науки и таткото на алхемијата, отворено ќе каже и ќе запише за Берлинскиот договор, оти е продолжување на македонското ропство. Еден век и шеснаесет години потоа, Добрата Вештерка стои заклучена во бело плико во мојата соба. Неудопството во кое заживеа, проклетството на еден цел век, ја силат нејзината сила од корен да ја измести хронологијата на сите настани кон кои е упатена нејзината непроценлива моќ).
    Се ведне, венее лебното дрво: утринава продавачките на „Славија“ ме најдоа паднат на колена пред влезот на мојот стан. Ми се стемни и толку знам. Заживеа мојот мрак, а во него се вртат сите проколнатици, алхемичари и месечари. Другите што не се спомнуваат испаѓаат отфрлени од силата и границите на физиката. Тоа е ефе, восокот со кој значајно е запечатена книгата на сите имиња.

* * *

    Плимата е навистина заморна работа и треба да се одбегнува. Епски ќе ви ја допре душата, ќе ве престори во школка и ќе ве врати во водата за да продолжите да живеете. Живеејќи во себе по примерот на таткото на алхемијата, ќе ја изнедрите од болка вашата совршеност, црниот скапоцен бисер. И токму затоа, писмото што денес пристигна на Вашата адреса, јас Ве молам, оставете го затворено, бидејќи во него е сенката на лебното дрво, плимата и Книгата на сите имиња.
    Вашето име е последното во таа книга. Таа со Вас завршува.

























ЅИДАЊЕ НА СЕНКАТА

    Веќе неколку месеци во куќата на Андон и Елена Поградец, она што беше не беше, не беше тоа што беше! Акробатот Љубов, како што пееше Жак Превер, се имаше ступолено во една бездна над бездните во Абиотичната земја, а нивната ќерка Марија Поградец стоеше над бездната, ги стискаше очните длапки до крв, но пак го виѓаваше темниот бунар на сопствениот очај. Фатена беше во стапицата на необични околности во кои играше нејзината сенка на рамниот мев на ѕидот. На ѕидот имаше и икона, пресветата Мајка Божја со дете и кога Марија го креваше погледот кон неа, во неа врискаше непознат глас од измешани чувства. Во нив имаше и гнев и ѕверски укит, и да беше возможно оттаму да погледне во себе, можно е да го здогледаше заоблениот срп на мевот и канџите на тигарот зготвен да се урне врз неа. Не беше можно и не погледна, туку се доближи кроце до мајка си, се наведна над нејзиното уво и ѝ прошепоти нешто.
    „Штооо?“, свика Елена Поградец, а акробатот Љубов на Превер испадна од рацете на Марија и се струполи на подот. Врз ѕидот, нејасно, некаде во основата и на почетокот, зашета неговата сенка. Лесно можеше да се воочи неговата вознемирена душа. Тој ги зари ноктите во белото на варта и како слепец се накрепи на ѕидот.
    „Ако Господ те нејќе, праќа знаци!“, се засркна Андон Поградец над неделниот ручек, го исплука залакот и побара вода. Засипнато и панично. Тоа што пред тоа го кажа, беше остар сек на анџарот во испружената рака на слепецот. Елена Поградец погледна во ќерката, престрашено кон Андона, а подоцна со цибрина во очите на Марија. Чашата се одлисна во брзината, Андон отпи, се стиши и продожи да шлапка од овошната торта. М’мкаше. Елена непотребно се растрча низ куќата: поткрена нешто, спушти, го разжари огнот во шпоретот и се врати крај Марија. Таа дланките ги имаше прекрстено, коленцата свиено, а очите сведнато. Ова не беше тага што може да се раскаже, туку вода на голем бран и месечеви зраци, боја што се прелева внатре - надвор, а потоа испарува пред огнот што гори и ја снемува. Клекна до неа, меко ја фати за рака, а со надворешниот дел на дланката мина по жарот на лицето, а допре мраз.
    „Ќерко моја...“, рече и не дорече.
    Марија ја отвори книгата поезија на Превер, се потпре врз неа: знае: Жак Превер постои, се затврднува, се обвистинува во нејзините раце спремен за многу зла. Книгата падна на подот. Привлечен од звукот Андон отпушта нешто кон таму низ нос, меѓу два залака овошна торта. Зборува за многу можности што му ја плачија мајката на светот, а сиот ред на зборовите е измешан, нивната логика и значење стануваат сопствен опозит, а драскотниот ѕун на гласот мутира.
    Едноокиот мачор игра на подот и седнува над книгата. Мачкиниот штрек е востоличен, а колку мазно е неговото постоење, колкаво е спокојството што паѓа од неговото око. Но никој од нив не може тоа да го види. И сликите и зборовите ја губат основната смисла: друго се, трето, нешто десетто.
    Вратата дрмнува од промајата со тресок. Стаклото на прозорецот од кујната се лулка како жива вода и долго не стивнува.
    „Еј!“, викна од кујната Андон Поградец, „кроце со вратата!“
    Неговиот глас се одбива од стаклото и се враќа, патува низ катот. Катот е на ге, поврзани се кујната, дневната и приемната. Тој е во кујната, а тие двете во другиот дел. Елена седи крснозе до Марија, разрогачена во очите и поразена. Пребарува во мислите, а ништо не смислува. Стравува за Марија, за Андона, за себе. Молкот е набабрен од зборови: во собата владее темно време од мрак и паднати облаци, а во тој мрак, акробатот Љубов се крева од бездната на Абиотичната земја, се наткрева, во моментот кога Елена Поградец со шепот ги отпушта сите прашања на дотогашниот живот. „Како? Кога?“ Прашањето е запатено кон Марија, но место неа Андон Поградец качи шајка во молкот:
    „Што е најстрашно за една фамилија? А?“
    Двете се омајани од подозривост: мошорат снегулки меѓу нив, тоа не се гледа, ама двете го чувствуваат снегот, интензивниот страв и игличките што им ползат по телото. Елена сакаше нешто да отвори за мравките, жалта и отуѓеноста, сака да каже нешто за ѕидот меѓу нив, но знае дека е предоцна и што да рече. Дури и да заплаче на глас, да бара прошка за снегот или да моли. Оди низ виулицата на снегулките и мисли: крај, заврши животот! Гледа во крајот, а знае: крајот е само обичен збор, звучен, последичен. Во последиците ја здогледува Абиотичната земја, акробатот Љубов и ... ах тој Превер!.. Се изместува кругот на ѕидниот часовник, паѓа кукавицата и клука во окото на акробатот обесен на стрелките од часовникот. Сето тоа е еден миг постоење, стварност и нестварност, еден мал знак на трепките, а потоа опоменува црвената сијаличка пред иконата на пресветата Мајка Божја. Рефлексијата на ѕидот ја аби фигурата на тигарот - сенка, заоблениот сач на стомакот на ѕидот. Мачорот писна удрен со нога, а ќибарноста на Андона одеднаш ја снемува. Таму каде што е тој гребе тишината, боли: до нив доаѓа во варијации: звучна, невина, злокобна. Тој насетува и опчекува. Сигурно дека може да стане, да го накриви гласот и отворено да праша што кријат од него? Но не се решава на ништо, опчекува. Ништото е најблиску до неизвесноста, се допира речиси со болката на ге-загаткатата, чија мешина го исполнува сиот простор. Му се чини дека погодува: невидливите мајстори на играта ја ѕидаат сенката околу него, околу неговата куќа, околу дворот и пак околу него. Мешаат оган и солзи, огледала и имиња, да расне градбата. Го чувствува нејзиното напредување, нејзиниот бестелесен, а тежок лик и како давеник се фаќа за сламка: има од лошо и полошо мисли, но си го слуша гласот:
    „Што е најстрашно за една фамилија? А?“
    Така вели, го виши гласот, оти нема визуелна претстава каде се двете скриени во ге-лавиринтот. Знае дека слушаат и знае дека знаат што прашува и дека двете ги прашува, но тие молчат. Надвор роморот е досаден и тапка в место без да се измести ни нокот. Тоа дождот удира како со раце по стаклото и измешан со ветерот зборува како човек. „Што е најстрашно...“, вели најлонската душа на невремето. Аголот од кој доаѓа гласот е местото на кое седи Андон Поградец и сиот помодрува: бојата се прелева внатре - надвор, надвор - внатре.
    Марија не го препознава гласот на својот татко, вознемирен и сув; стои на столот и се пофаќа за стомакот. Ги собира прстите како да готви молитва, а неочекувано писка по мачорот. Мачорот не се помрднува: нишка со опашот и ја урива главата на подот. Марија го клоца. Се чу тап удар. Андон пребарува по станиците на старото радио. Зачека некоја германска станица, во везот на станиците градови: Прага, Луксембург, Бон. „Мајне либен, либен...“, пееше радиото. Мачорот удрен шеташе низ собата, под масата, по работ на каучот во кујната и се врати кај Марија, под нејзините нозе со милкање. „Мајне либен“ се повторуваше рефренот, мачешкиот мјаук, невремето, а аголот одново ја менуваше бојата. Елена Поградец мина крај Андона, и како што минуваше, тој ја вртеше главата по неа и речиси го надвикуваше радиото:
    „Најстрашно е ... млада смрт во семејството. Прво тоа, а потоа кавга ... и најнакрај ...сиромашна старост!“
    Зборовите се тркалаа во Абиотичната земја. „Мајне либен“, се тресе свилениот круг на темното место на звучникот на старото радио „Никола Тесла“ испосрано од муви. Андон не се дава: го заглушува музиката, но тој речиси вика кон радиото: „Има ли нешто пострашно од тоа?.. Ништо не ти е мило, запира животот, ја губи смислата... прегорело сè!.. И жив си и не си жив!“
    Марија Поградец трипати удира со прстот на страницата од книгата на Превер и плоштадот на љубовта, а очите ги вцакнува во ноктите на тигарот што дреме во нејзиниот скут: едното око го остава во скутот, а другото го крева над сенката на ѕидот. Како само ѝ успева. Капка по капка дотекува низ прозорецот тоа што е сега и тоа што е минато. И одвоено и измешано. Со уплав гледа во времето и сликите што се мешаат, во времето слика и сликата време. „Мајне либен“, завршува радиото и се стишува.
    „...Кавга во семејството? Хм! Нема полошо! Сè се кине!... И... отишло времето... Дошла староста, грдоста, осамата... Сте виделе како држат старите до имотот, ако имаат, до куќата, станот, ако имаат? Молчат и не се изјаснуваат... Им е страв, се плашат. Се надеваат дека за имотот ќе имаат почит, чаша вода од децата, и мудро е тоа и така е!..“
    „Андоне!“, отегнато, како да ги мери зборовите со педи подвикнува Елена Поградец, „слушај ваму!“
    Акробатот Љубов на Превер се скри со кукавицата во механизмот на часовникот.
    „Марија Андоне е трудна!..“
    Вратата дрмнува од невидливата промаја во куќата. Андон ги напнува градите, ги мести усните за почетното М, на Марија, ама А, е смрзната, не излегува таа, ниту друг глас. Гледа во прозорецот, некаде таму низ стаклото и може да види: дождот е тивнат, џрџа сината крв од небото, а облачните партали шетаат носени од високиот ветар. Кога го врати погледот кон радиото и ѕидот, на него ја немаше неговата сенка, вѕидана беше во ѕидот. Акробатот Љубов стоеше накрепен на ѕидот, а над него Мајката Божја ронеше солзи. Она што беше знак на тигарот и срамот, во оградата на сенките и куќата, го впиваше со дождот земјата, црната, црната земја.







ПОСЛЕДНИОТ РАСКАЗ НА ЖИВКО ЧИНГО

    Тоа е ден од втората половина на август кога сите поети од светот доаѓаат во Струга, јадат, пијат и се пијанат, а потоа го собираат народот за да му кажат отворено, колку мачна работа е да се закопа сончев зрак в земја. Во таков августовски ден влезе Живко Чинго во мојата канцеларија, во која никогаш до тој ден сонцето не влегло во неа, оти е одајата свртена со прозорците кон север, најсеверниот север што воопшто може да се замисли. Се поздрави, седна спроти мене, издиши, офна, фрли еден опул низ северниот мрак на август низ предметите и едвај чујно, со срам опцу: Ебати сонцето!
    Искрчка вечниот мраз на северот нафатен на стаклата, на сликите, на ѕидовите, се стопи. Профучеа ластовички одненадеж и други пилиња низ одајата. Боже, колку е денеска бела мојата одаја. Летаат пилиња низ воздухот и над нас, фучат ластовички и удираат на стаклата: брааааммм! А стаклата, проклето голема вода што не можат да ја прелетаат, што не може да се преплива, да се прегази или испие.
    - Може малку да отспијам? - праша тој.
    - Отпочини! - му велам и пред да ги затвори очите, му кажувам дека знам за неговата радост, кога ја видел мојата книга „Писма“ кај уличниот продавач на книги, значајниот Тоде Илијоски.
    - Уф! - колку се израдував, замижа Живко Чинго и ги затвори очите. А беше ти имал краток сон. Не поминаа ни шеесет секунди и тој ги отвори очите.
    - Ама сум дремнал пријателе!... Сува ми беше душава за сон. Вар. Барут... Ноќеска со браќата се натрескавме, боздисавме. И се навртивме на ноќта. Ама кај можело да се испие таа. А тебе брату мој, одамна сакав да те сретнам.
    - И јас, му велам. Јас Ве среќавав во Козле и знаев дека сте вие. Ќе се погледневме, како стари пријатели, оти секој ден се среќававме, ама збор не си рековме.
    Еден ‘рѓосан глас од надвор стружи под прозорецот:
    - Ајде кренете ме! Овде влезе. Сигурно е зад некој од овие прозорци.
    - Ме бараат браќата. А не им избегав. Им кажав дека сакам да го видам братот Крсте, Крсте Чачански! Молчи, нека ме бараат!..
    - Имаше еден човек во Драслајца, Блага Душа, Илија Митрески, Дедо Господ, со илјада прекари, крив и куц, ама умен, ден пред да даде душа, пред сиот насобран народ, пред сите кажа: „Јас лично го познавам Живко Чинго и ќе му кажам да го напише расказот...“
    Беше квечерина, а мракот ја фрлаше сачмата за да ги отвори ѕвездите и чудото на насобраните што се чудеа на глас, што тоа ќе му раскаже и што треба да напише Живко Чинго, оти не веруваа дека Ве познава лично.
    - Сега не ми текнува одеднаш. Треба присеќавање! - рече Чинго.
    - Другиот ден Благата Душа, Дедо Господ со другите илјада пекари, замина кај Дедо Господ. И денес има по некој што ме прашува, што требало да напише уште Живко Чинго, а тоа некој да му каже. Знаев што рекол пред да умре. Рекол: Век за напуштање! И друго рекол: Вие чекате да дадам душа и раскажал расказ дека Живко Чинго и Томе Момировски во Охрид, од пред хотелот „Палас“, урнале огромна парола на грчки јазик обесена од гостите од Грција, над самиот влез. Некој јавил во милицијата, а тие двајцата заминале кон вилите на Свети Стефан. Ги стигнале, ама кога го виделе Чинго, добро рекле, не знаеме што правиме, наредба беше. Ако ви рекле, таква ви е службата, а знаевте што пишуваше на паролата? Не, рекле претставниците на народната милиција. Е, ние знаеме, рекол Живко, рекол и Томе Момировски, а Петре Милиционерот од одделението за интервенции во Охрид, командир по чин, командувал назад за групата. Ние знаевме, рекол Живко Чинго и тие што треба да знаат-знаат!“ - дорекол Благата Душа, Илија Митрески - Дедо Господ и заминал кај Господа! Ете, не докажал, што требало да ти каже!
    Живко Чинго нишна со главата, се налакти на масата и ја придржа главата со обете раце.
    - Брат! - рече Чинго, а тогаш некој влезе во канцеларијата, колку да ја покаже муцката, да ја отвори вратата и да ја затвори. Ја прекина таинствената привлечност на исчекувањето, моето, дека Чинго ќе претпостави за злото на магијата и волшебниците што осудуваат со чекан и брут, неговото, дека страшниот рабин Захиел, осуден во келијата во Париз, кога удирал со чекан дури и кралот на Франција потонувал во париската калдрма... - Брат, повтори Чинго - има луѓе волшебници и не се тропа невнимателно на вратата на волшебникот. Тие секогаш држат в раце чекан и брут!
    -Човекот сакаше нешто да каже! - му велам пак на Чинго и уште - човекот спомнал чекан и брут!
    Муцката од вратата пак ја треска вратата зад забите што се тегнат во насмевка кон нас двајцата. Муцката вели: Како сте, а? а не чека одговор туку ја урива вратата со тресок.
    - Ако имаш клуч, удри го клучот брат. Нека не остават на мир. Имаме право на средба, на овој августовски ден.
    Станав и го удрив клучот на вратата. Еден волшебник застана во клучалката да ѕирка. Има метално јазиче и збор не отвора. Кружната магија му е судбина и се врти околу себе.
    - Ме мачи една мисла, страшниот Зехиел, и уште една мисла ме мачи! - вели Чинго - проклетство е, пак секогаш иста мисла, а ... сакам да закопам...
    На вратата друга муцка ни вели: Како сте?.. А клекав е, никаков е, оти прави круг околу себе, како да стигнал до центарот на земјата, ете, тоа е сè, вели, и како да прочитал на глас книга, сопствено писание, ги преклопува кориците и ја удира вратата: драаааммм!
    - Зехиел! - вели Чинго гледајќи како немоќно слегувам со рамениците, ги собирам во чудото за отклучената врата, а двапати завртев со клучот за да сум сигурен дека сум заклучил. - Денес волшебниците се измешани со луѓето, ова се волшебници! - вели тој, со една блага резигнација што ја следи неговата крената рака што одмавнува.
    По ѕидовите на одајата, нели, мојата канцеларија, набесени се или залепени со селотејп, една, две, три, четири слики, една прогресија од слики, и уште: жардињиера со свенето и исушено цвеќе, подотворен прозорец колку да профучат ластовичките на мислата една по една низ малиот процеп, мал, а доволно голем за ширум да пафнат крилцата на другите пилиња: Пристигаат поетите, вели Чинго, оти се слуша возбудата на песнотворците од соседната канцеларија, а таа е Дирекцијата на Струшките вечери на поезијата. Илјада ѓаволи на поетот не му се рамни, додава и уште стишено во гласот, речиси шепоти: - Не знам човекот што сакал да ми каже?.. Ја разбирам волшебноста на просторот и обичен збор, проклетството на таа мисла, бескрајноста на нежниот фронт на зборовите пред да започнат канонадите на предавството и смртта, и лево, и десно, и секаде до каде што достига заробената мисла, проклето обична мисла, на обичен човек, дека огнот го раѓа сонцето, а сонцето луната, а луната плимата...
    Една осамена ластовичка, сега мислам последната ластовичка, удира врз стаклото и ја бара слободата, тоа што е надвор. а однадвор преку прозорецот стружи ‘рѓосаниот глас на неговите батиња:
    - Бараше некој свој брат. Да видам само во една канцеларија, ми рече. Така ми рече и од раце ми избега...
    Клунчето на привидот ја дозволува ластовицата: таа шири ширно со крилцата и ја наоѓа слободата. Ни олеснува на двајцата. Во мене се ослободува распоредот на надежта. Слободата е секогаш возможна. Таа постои. Исто како човекот, како судбината.
    Надвор е ден за паметење: Август! Разголени жени одат кон плажата на Езерото, а по нив волчешките чекори на заводливите мажи. Тие газат врз сопствените сенки и по сенките на сопствените жени и рикаат по секое милозливо движење на заоблените задници.
    -Оф, Уф, каков ден - вели некој од зад прозорецот, дојден под прозорецот и качен на рамења од своето батуле за да достигне да ѕирне во мојата канцеларија. Оф, Уф, е разочаран:
    - Бате бе, стаклово станува огледало и ми го враќа ликот, ништо од тоа што внатре не гледам. - Го забришува стаклото со раката, ѕирка во огледалото на потрагата и вели разочаран:
    - Нема никој!.. - Така вели кон мамелешката на огледалото, а потоа фатен од вистината, чесно завршува: - Ништо не се гледа! Спуштај!..
    - Ова се моите батиња. Цела ноќ локаа, пееја со мене и сакаа со мене да ја испијат ноќта. И кога ја искапивме и последната капка и кога келнерите позаспаа на масите, се појави сонцето. Се појави, ама ја зачека луната на небото. Но сепак се скина нежната пајажина на заблудата дека нешто правиме, дека нешто можеме со огромната сила на семирот... Да се разбереме: Што може човек со сопствените две раце, освен да откопа дупка и во неа да закопа сончев зрак.
    Чинго замолче: Однадвор идеше ‘рѓата на непознати гласови и плисок на езерски бран. Низ воздухот проструи миризба на пресечена лубеница. Тогаш сакав и да му кажам на Живко Чинго, дека Петре Милиционерот, командирот на одделението за интервенции е мојот татенце, но ништо не му реков. А, ако му речев, ќе ја расипев магијата на волшебникот Авероес кој закопал сончев зрак под првиот столб на левата страна од светилиштето на коранот, во големата Кордовска џамија.
    - И тоа е направено - рече со воздишка Чинго и продолжи: - Авероес, да, тој, закопал сончев зрак под првиот столб на левата страна од светилиштето на коранот, во големата Кордовска џамија: но дури по осум илјади години ќе може да се отвори гробницата на опитот. Брат - заврши Живко Чинго и излезе низ вратата.
    Е, тоа е денот кога сите поети од светот доаѓаат во Струга, јадат, пијат и се веселат, а потоа го собираат народот за да му кажат, како што сакаше Илија Митрески, Благата Душа, Дедо Господ и со сите илјада прекари, да му каже на Живко Чинго, да напише расказ за тоа, колку е мачна, колку проклето тажна работа е да се закопа човек и сончев зрак в земја.

ОКО

    1.
    Есента 1902 година Ѓорѓија Шеслаков се врати офтикосан од Персија. Го напушти Техеран, ја напушти тајфата на прочуениот каменорезец од Дримкол Анаѓија, ги прибра алатите и така сам, снебитисан и кашличав, се врати во Македонија. Цел пат си го плукаше џигерот, ја колнеше судбина обесхрабрен и бесен на Бога. Останаа зад него петнаесет години мачнина од сенките на Ориентот, златната прашина од мермерните столбови на куќите што тој ги ѕидаше, кавгите на дабавалите што се наттрчуваа со механизмот на клетото време, восхитот на шиитите. Ја исфрлаше утробата по пат, истрга пат, но се врати. И истата зима, со чекан и длето, од зелени бречи, зеленикав мермер изваден од Осогорските Планини, направи фигура на жена во човечки бој. Требаше да го удри уште финото, да го доделка образот и едното око на ликот. Клувкаше внимателно; врвеше нежно со раката по мермерот, ја допираше неговата душа, со страв, да не му заскита мислата, да не ја изгуби суштината на подвигот, да не му избега длетото непотребно.
    2.
    Есента 1902 Никола Петров Русински тргна низ Дримкол со придружба да ги провери подготовките за востанието. Начека уплашена раја и расслоен Комитет, за што опширно известува во своите белешки со шифрирано писмо. Го куражеше фактот дека оружјето тргнато по тајни канали од Солун, и бомбите, и пушките, пристигаат како што стоеше во дознаките, значи во вистински раце и кај лица што знаат пушка да тргаат. Неговиот престој во Ловани, хроничарите го опишуваат претенциозно како историски, назначен така од причина што тој, само за една недела успева да оствари редок подвиг: формира чета од 150 души, го изработува планот за нападот на турската касарна во Ловани во сите фази и задоволен продолжува низ Охридско да ја куражи рајата. Од Ортакол прима извештај за подготовките на Горското началство, се сретна со Христо Узунов, со богати трговци од Кавала, од Воден, заскита низ Велешко, но зимата пак се врати во Ловани, оти доби депеша дека таму мора, незибежно. Врвеше прекутрупа да ги избегне ноќните стражи, оти Турците имаа подразбрано дека ѓаурите готват ѓурултија и се обезбедуваа со зголемен степен на будност. Информациите што ги добиваа беа противречни: во некои достави на кодошите стоеше дека се работи за нешто ептем големо, а во некои пак, дека грст, рака анрхисти ќе креваат глава. Русински врвеше низ тој уплашен мегдан по козји, стрмни патчиња со придружбата, ја храбреше волјата на учителите и премислуваше што мака има Ловани?
    3.
    Стежна олово над Осоговските Планини, замошори танцот на снегулките баш во часот на лута кавга на Ѓорѓија Шеслаков со себе. Ја дообликуваше мермерната жена под ајатот на куличето низ пост, испукан во усните и вивнат од огнот на градите. Ги стегаше усните да не брцне сета крв во него, ропкаше втонат во магијата на мислата и делото и делкаше. Викаше по него жена му да покасне, да го залаже желудникот со парче кашалник, со козјо млеко, а тој омаен, однесен, вивнат, ни збор, ни прогор. Ќе го збришеше росното чело со грубата дланка, ќе ја земеше ногата под себе, другата ќе ја ослободеше и продолжуваше со длетото и чеканот да го јаде мермерот, ситно ситно. Зимата распослана по ридовите зататари во него: чу виење на волк самјак тука некаде, а тој тогаш се осведочи, виде: врати нивната кучка со цвилење, со чуден ропот и кога пак ќе се јавеше волкот, му се вртеше со забите на синџирот да го прегризе. Заниша со главата, простенка, офна и кога сакаше да си оди, в часот пред него се исправи Милко Војводата, опашан со фишеклии и бомби на појасот. Аирлија Ѓорѓија, му рече, бравос. Друг да кажеше не ќе верував, ама еве со свои очи видов. Цела Ѕвездана твоја. Уште оково да го завршиш... Но, дојдов за друго. Дојден е Русински. Никола Петров. Одреден си од Месниот комитет за Судот на честа. За еден саат да си во школото. Здраво.
    Ѓорѓија Шеслаков прошета со погледот по трагите во снегот, а кога го сврти погледот се изненади: ја немаше кучката, вискаше скинатиот синџир на алката.
    4.
    Во собата е загушливо: Јордан Ѓонески е седнат спроти Шеслакот и гледа во него: гледа и ја набарува табакерата со тутун, вади тутун, вади книџе, го става тутунот во книџето, го фитили, го тести со двата прста, успева и го лижнува со јазикот работ на цигарата. Русински е пред нив, загледан низ нив, чека и поткашлува. Зафатен е со брадата: ја кафти на две и ја здружува: прави чешел од прстите и со три прста врви од внатрешната страна, ја чешла и гледа низ нив. Јордан Ѓонески сака на глас да ја растера загушливоста, а не се решава, а сака да отвори, да го отпушти сиџимот на мислата за земниот грев. Прави парабола со гревот на Ева, првата жена на светот, за женската похота, но ништо од тоа не излегува низ грло, ништо не прпка надвор, само неговата издишка од напорот да ги достегне врвците на опинците.
    Во собата е загушливо: Никола Петров опчекува: ги има здружено во плетенка прстите и чувствува дека е искачен на скали. Му иде мисла за степенот на завршените подготовки на востанието, ги пребројува во себе по ред четите од Битолската каза, се поднасмева, добро е, мисли, а сепак нервозно потпукнува со прстите и во подотворената врата гледа со очај. Ги нема, вели на глас. Ќе дојдат, сите ќе дојдат, вели од ќошот Милко Војводата, лично ги известив.
    5.
    Се подотвора вратата: зинува Пандорината кутија со виделца, мисли Ѓорѓија Шеслаков, злото, мисли и го обесхрабрува тоа. Во молкот ја бара сопствената урна, сопствената пепел, сенката на времето, причината за смртта, условниот тег на годините. Кажи, о кажи, откриваш како си умрел, а жив си вели, вели и ги наткрева крилесто дробовите. Ја гледа Ѕвездана во рамката на вратата, заруменета, уплашена. Таа гледа во душемето, стаписана, озрачена, небаре гледа во златната бројка на сопствените години. Ѓорѓија Шеслаков ја најде сенката на времето, счрчори. Зад неговата жена се слуша друг женски глас, мигновен џагор, а потоа се стишува рамката на вратата. Во собата влегоа дванаесет жени. Боже златен, мисли Ѓорѓија Шеслаков, одново брои и запира. Во расчекор е: и знае и гледа, а знае оти гледа цисти, ѕидани од тула, кршен камен или само камени плочи. Во отворен гроб гледа: спуштен е вертикално: страничните премачкани плочи премачкани се со смола, да не му избега на каменот, да се измеша со душата на каменот, за да се потврди до крај за душата, дека не одлетала, дека не пекала. Така вертикално уште жив има тежина, ја чувствува другата урна, златната кутија со пепел. А. Ги знае нејзините години, така зачекани никојпат да не се повторат, да застанат на златната бројка, така, тука да завршат. Ги знае причините за отровот, горчливата чаша за змискиот отров. Тој е измолзената отровница. Кобра.
    Чека да заврши распитот. Една од жените, поослободена, му се обраќа на Војводата, зборува брзо, прекинува, го тегне расказот за проклетите долги години поминати без маж, петнаесет се сторија, а од него, ни ал ни абер, му вели, испукав сета, му вели. Ексик и печалба, вели другата, ни требаше маж, не пари. Прегоревме. Пиши им Војводо на мажите нека се вратат, ова не го бива веќе, вели третата.
    Ѕвездана молчи. Ја кренала главата и гледа во белегот нацртан на челото од сопствениот маж: предавничките на христијанството стојат исправени простум, гледаат право во очите на Судот и ломотат.
    Со Турци си ги копачите очите, с’ска Јордан, заборавивте на верата. На оган да ме печеа, ама да стигнеме до ова дереџе, не ми се веруваше. Ај да е една и така и така. Две нека се. Има ѓаволот време и за две, ама дванаесет сте. Од две дупки една да им се направи, вака фрп - завршува, предлага џамаданлијата и се тресе до ѕидот.
    Со душманот се вјавате. Резил правите од нас. Не искапивте со помија. Резил не направивте, а зборот е пукнат, патува клучот за правдата, како куршумот што патува. Предлагам, вика сунизок шишко, Божја правда, поради вашиот грев и нашата совест.
    6.
    Над Осогорските Планини шета луната: истекло оловото, стегнува цибрина. Низ селскиот сокак две сенки се влечат кон шумата. Сенките одеднаш скршнуваат до првата куќа: едната оди напред и застанува, другата оди по неа и застанува. Ѓорѓија Шеслаков и Ѕвездана се. Така стојат и ѕвиздат на студот. Оди, вели тој. Оди. Сенката молчи. Од врвот на Осогорските Планини се слуша волкот самјак, завива. Знаеш како умрев, вели таа. Знаеш? Ѓорѓија Шеслаков стрепери. Како да се наткрена планината, како да не ја издржа тежината на зборот. Зина до крај кутијата со виделца. Испука капакот. Се закашла, згрцна, исплука крв и затрча под куличето. Со алкање, со алкање го начека чеканот, го наџбара длетото, се исправи и со гнет, со срдба, ѝ се доближи на скулптурата, нанишани во окото и мавна со чеканот. Еднаш, уште еднаш и уште еднаш. До неговите нозе цвилеше вратена кучката, вратена од некаде цвилеше меко, како жена да плаче.




ВИДЕО ЛЕНТА

    Жената од пазувите ја извади касетата, ја раздипли хартијата и ја постави масата. И хартијата и касетата. Погледна во мене, во жена ми и рече:
    - Сакам да ја видам. Ние немаме видео и ако не ви пречи би сакала ... Син ми на неа е со семејството во Австралија.
    - Нема грешка, се разбира! - јас свикав.
    - У, како било - рече жена ми - зошто да ни пречи! Спушти ја ролетната! - се сврте кон мене со бесприговорна наредба. - Пушти ја касетава ... Може кафе? - ја праша жената.
    - Кафе не, ама какао може, ако има! - рече гостинката - ако не ти е мака - додаде целата стопена, собрана во рамената.
    - Има! - рече жена ми весело, насмеано.
    - Тие цепат портокали, си играат, ме пукаат, ѓонебаре сакаат да ми кажат, вие само ако се разболите имате портокали, а ние овде си играме топка со нив.
    - Што? - праша жена ми зафатена околу подготовките за кафето и какаото.
    - Моиве, на лентава. Во дворот имаат портокалово дрво, со олкави портокали. Дениел, еден од внуците го ниша дрвото ние како што нишаме муренки и паѓаат портокалите. Тие пак газат врз нив и со секири маваат, ги цепат портокалите. Се фалат. Пустиот им дедо да ги видеше...
    - Каде е тој? - прашав, загледан во сувиот лист застанат на другиот крај на масата, така, така ми изгледаше женичката, испиена во ликот, восочна, вдлабната во очите, втоната.
    - Тој? Никаде! Лежи в постела и не мрда. Оф овде ме боли, оф онде, ја бара мајка му проклета. Тој ме натера. Оди, ми рече, видија лентава, после ќе ми раскажеш. Сум ја видел неколкупати, а тој не. Откако се разболе, не стана на нога. Му изгоре душата за децата, за внуците особено. Што кажува лентата, ме прашува во ниедно доба разбуден. Аман бре човек, му велам, таа не е писмо, лента е, некојпат снимена, од некоја веселба. Цепат портокали на неа, му велам. Со нас се мајтапат. Имаат тие таму од пиле млеко, вели мојов човек, доказ се портокалите. И пак, што кажува лентата? Ај напијсе млеко, му велам, да го залажам некако, да се измести муабетот, а имаме млеко, имаме козле и две јариња. Не се трошок. Ќе им подадам троа сенце, јонџа, лисник и, полно тенџере млеко. Е, некој го нејќат, кој како, а тој го сака. Пиј, му велам, ќе оздравиш. На една душа пие. Ќе го крени тенџерето и кркккрк крк, готово. Ми се пули вака отворен во очите, а јас го фалам. Не оставив за тебе, ќе ми подрече отпосле, а јас ѓонебаре налутена му велам, е толку мислиш на мене. Му велам така за да не мисли на болеста, на лошото. Само со млеко е жив, друго ништо не му држи стомакот. Сè враќа. А јас нејќум козјо млеко, ич нејќум, ама ќе се поднапијам малку колку за него. За инаетот, да отвориме за нешто друго.
    - Готово е какаото! - доаѓа жена ми од кујната. - Еве го и кафето. Повелете.
    Се задржав. Што се стори, ќе праша. Колкупати ја гледаше лентата? Еднаш, му кажувам. Раскажи ја, ќе ми рече и ќе се натокми на перницата да слуша. Ја врти главата кон ѕидот, да не гледам оти плаче. Ако плачеш, му велам, пустииште едно, ќе престанам да ти кажувам. Не плачам мори, ќе свика, ќе се продери, н-е-п-л-а-ч-а-м! А толкави солзи ги рони. Му се тресе снагата од плачот, а за да се изнаплаче, јас му кажувам дека одам кај јарињата и козлето, да им дадам да покаснат, души се, му велам и го оставам сам. Однадвор му го слушам гласот, колне. А не чини маж да колне, фаќа тоа. Од мајка не фаќа клетва, ама од татко! И ми иде заради клетвите, му ја знам маката, ама заради клетвите ми иде да фатам пустина, џенем, никојпат да не се вратам кај него. Колку се мои децата и негови се, ама зошто проколнати да ми шетаат, со страв, со речено. Зборот е збор, зборот е убав, ама црното на зборот! Ве задржав и вас.
    - Не! - вели реско исправената фигура на жена ми, се врти кон мене и ме погледнува со чудење. - Ја спушта ролетната?
    - Не! Да! - велам јас, макаршто и да и не се измешани, едното е дека не нè задржува исушениот восочен лист што се нишка над масата, а другото е готовност дека, еве станувам и ја спуштам ролетната. Така и правам. Станувам, барем се обидувам да го направам тоа.
    - Слушај - вели восочната фигура - за зборот беше збор, а зборот е умрена работа. Празнина. Ако е до него, јас имам назборувано цела планина зборови, ама од тоа ништо. Еве, остани сам, ама сам, речи го зборот и тивни, исто е, како ништо да не си рекол, како уста да не си отворил, ама црното на зборот! Му велам, не колни, не чини. Децата не се виновни, така изврте времето, така дојде, дојде за да се трга... Ќе се вратам сега и ќе гледа во мене со мисла. Што кажува лентата, по сто пати ќе ме задева, ќе подзема. Му кажувам, цепат портокали во дворот, се мајтапат со нас. Еднаш вели, доказ се портокалите, оти имаат многу, преимаат, другпат им пцуе мајката, мене ме пцуе, болеста, бога...
    - Оди пушти ја лентата! - го досркува кафето жена ми и дава знаци кон мене, вишнее пантомимата над главата на сувиот лист, оти жена ми е станата и тргната кон лавабото со празниот филџан, оди, царува пантомимата, нишани кон видеото, ми покажува нешто на раката и саатот. Меѓу нас претрчува празната матрица на неизговорени зборови, осудени да зборуваат со дисциплината на гегот, мимиката, со дишењето; сувиот лист е некаде меѓу нас и забрзано диши.
    - Му велам, слушај домаќине, овие цепат портокали, добро им е, со мои очи гледам дека им е полно, рамно, а ќе видиш - се свртува таа со очите кон мене, ми ја допира раката, а раката мраз, студенило, избегал животот од неа - а ќе видиш - повторува втоната во дното на моите зеници - тие се смеат. А кој се смее? Ангелите се смеат. На глас се смеат. И ги разбирам кога се смеат. Дениел пак, нешто кажува, ама не го разбирам, друг јазик е тоа, ама на мојон не му кажувам оти не го разбирам и го лажам. Дениел, вели, му велам, оти многу сакал да те види, му било жал оти сме биле сами, разбрал дека си болен, му било жал дека си болен. Ќе праша и сега, кога ќе дојдат? Море човеку, му велам, ова е лента од порано. Малку кога беше болен, кога беше на нозе. А за да дојдат, требаат пари. Не ме слуша. Кога ќе дојдат? Кога? Кога? Е кај Велигден, му велам. А дотогаш, ако Велигден падне во април, има седум месеци. Дотогаш ќе даде душа. А си имам натокмено, и кондури и костим и чаршафи, како што е ред. Е ќе дочекам до Велигден, ми вели, има многу дотогаш. Што е саатот, денот, неделата, му велам, годината што е, ништо! Ништо е човекот, вели проклетиот, воздух, ништо. И откако ќе стивне, за човекот и ништото, ќе се сврти кон ѕидот и ќе липа. Не е лично маж да плаче. Ама тој, така, на болеста. А што човек беше! Планина, сега куп коски. Книџе...
    - Оди! - вели жена ми со меко неудопство во гласот, ја зема касетата и ми ја бапнува в раце. - Пуштија. Женава сака да си го види синот, внуците.
    - Кратко трае - вели сувиот лист - некаде се над Мелбурн во куќичката за одмор, цепат портокали, се смеат. Играат. Синот ги снимал со камера, та затоа тој и не е на лентата, ама му го слушам гласот, негов е. Му вели на Дениел, поздрави ги дедо ти, баба ти, а тој удира на портокалите, се смее, нејќе. Лут е нешто, вели гласот на син ми, и не сака да ве поздрави. Отпосле, како смирени да се, нема кавга, а Дениел вака, мафта со рацете, хај, вели поздрав. Ве поздрави, ете, вели гласот на син ми, ве поздрави. Што знае детето, видено не нема и не знае на кого му вели, хај, на кого му мафта. Секој да е, секој така. И ќе се лути и не ќе сака. Ај ти сега, еве вака, мафтај на некого, речи му хај, не оди... Во празно бега зборот, не знаеш на кого му мафташ, не знаеш, не гледаш кон кого ја креваш раката, зошто? Ве задржав, ве задржав, ме чека козлето, јарињата, тој. Пуштија сега...
    Го вклучувам видеото, телевизорот: се чу звук: штрак, штрак! Синкавото платно на екранот затрепери магично, побледе. Лентата патува долго, долго, но на екранот не се гледа ништо, нема ништо. Лентата е празна, нова.
    - Гледаш - вели сувиот лист покажувајќи со раката кон празниот екран - ене, цепат портокали. Дениел го ниша портокаловото дрво, ние како што нишаме муренка. Се фалат. Ене сега се лути, се лути и вели: Хај! Пустиот му дедо да можеше да стани, да го видеше...
    Во собата претрчува лагата на времето престорена во матрица од осветлени слики.
    Жена ми гледа во празно низ прозорецот, а сувиот лист стигнат до вратата, одново ја предиплува со весникот касетата и ја крие во пазувата, до срцето.
    - Ќе ме прашува тој - вели таа и ја отвора вратата - не испушта душа ако не му кажам...


























ИГРА - ЗЛАТЕН ПРСТЕН

    (Почеток)
    Сме се заслужиле: тој, тие и јас: се држиме како пијани: каде јас - таму таа, тој и тие. И сите сме сведоци на таа обострана, меѓусебна верност. А чувствувам како остарев со последната реченица. Би допишал: нешто во мене е нетокму! Пишувам некој есеј за цифрите, бројот еден или единицата, но дали е навистина така? Не може да се пренебрегне постоењето на уште еден број пред рационалниот и стварен почеток на бројките, а тоа е бројот или поимот на ништото или нулата, огромна жива метафора за почетното ништо на битието. Крај на цитатот.
    (До мојот читател што не се откажува)
    Овој турбулентен расказ можеше да започне од крајот, но тој би имал само еден единствен читател што ќе го разбере и што нема да се откаже. И бидејќи тој не се откажува инсистирам да ме заслужи, а ќе се награди со сопствените зборови, бидејќи, јас ги употребив неговите зборови за да ја изразам неговата идеја за светот, неговата фасцинација од сопственото непоткупливо сведоштво за себе. Сообјаснување: Ова е стапица. Човекот постои преку сопственото искуство, тој е таква градба. Анти теза: Човекот е во телото. Неговото тело е неговата биолошка семка, духовна сенка со страв од непознатото. Окото го гледа тој внатрешен страв, увото го слуша, гласот го вели.
    (Пак до мојот читател што не се откажува)
    Каква градба, какви градби се книжевните творби, песната, расказот, конкретно расказот? Доволно е што прашањето се поставува. Но поради тој што не се откажува, на глас ја повторувам започнатата релација на споменатите факти песна - расказ! Ја довикувам ли архитектурата на песната во арматурата на овој анти - расказ? Е мој современ читателу, дека ова навистина нешто значи, се открива подоцна. Во овој дел на расказов ќе го споменам употребливото време на книжевноста, а тоа се сите времиња на светот. Веќе ми е полесно, имам впечаток како да поодминало пијанството за стандардите што се воспоставени. Но мора да се заслужиме: броењето наназад завршува во ништо, во нула.
    Ова вака го запишав, но вистински тоа почнува да значи откако го прочитав на глас. Зошто му треба мојот глас, мојот човечки глас на Ништото? Тоа ли е апстрактниот лик на нашиот почеток, почетокот на овој анти-расказ во кој е потребно, повеќе од потребно да се споменат Тој и Таа? Значи Јас и Таа!
    Тие од почетоков на расказов се апстрахирани, тие, не јас и таа, значи тие се депонирани во заглавието почеток и оставени се таму за да ја играат улогата на назнаките што се декор во сечиј живот. Реченицата: Чувството како остарев со последната реченица е некое далечно ехо на лектирата чие присуство во расказов може да се разгради во фази, но бидејќи, времето на стилските вежби е одамна поодминато, употребата на времето е чиста субверзија на почетната идеја за антирасказот, атентат.
    Другите искуства како да се започне, напише и заврши приказната, сказот, расказот, ја среќаваме, значи ги среќаваме во есејот Апологија на бројките, оној спомнат и цитиран есеј во кој дословно стои вака запишано: Колку прсти имаме на едната рака? Колку очи имаме и слично, обично се изразуваме бројно. Но тие набројувања сме ги читале кога сме мали и кога уште доволно чисто не го знаеме мајчиниот говорен јазик, та се служиме со прстињата изговарајќи ги бројките со покажувањето на прстињата симултано. Тоа е времето на бесчесноста на другите кога бројките, нашите бројки, го живеат космосот на десетте прстиња...
    Звучи логично и топло, како утрински чај по непроспиена писателска ноќ. Во утрото на таа ноќ (уф каков пресврт) таа ѕвони на влезното ѕвонче, чека, се начекува додека Тој, (од почетоков на расказов се протегнува сонливо), вели: Да, а потоа прашува: Кој ѕвони?
    - Јас! - вели таа. - Ќе сакаш да ми го поправиш фрижидерот? Сè е одмрзнато!
    - Кога да дојдам? - ја прашувам, а излишно е, застанат пред бучавата на неколкуте гласни часовници што бијат зад мене.
    - Сега! - вели таа благо и јас сум веќе во нејзиниот стан.
    Во станот: немаштијата ѓибнала секаде по троа: излитени, изабени теписи, демоде мебел, ама чисто, чисто е. Во воздухот се мешаат вода и планински цвеќиња, зовриена вода и суви стракови на ароматичен, планински чај. Низ влажните валми на дишењето се отвора лименка со шеќер, преполна лажичка со шеќер во детска шолја од порцелан на која е нацртан цртан херој од детски цртани филмови: Пинк Пантер, Розов Пантер!
    - Каде е замрзнувачот? - Отпуштив едно прашање, премолчувајќи десет. Можеби само едно, но неговото значење се мултиплицира како на единицата да сум и допишал само нула. - Не се вели фрижидер, чисто македонски е замрзнувач! - велам и ја одбегнувам сложеноста на сета мултиплицираност.
    - Шетај! - вели таа. - Остави ја културата на говорот. Кога ќе го кажеш зборот, тој да е кажан, право и точно. Да се разбереме!
    Почитуван читателе, ти што не се откажуваш, за да се разбереме, и се приближив, и се доближив, и се стокмив, некако од страна, вурез.
    - Еј - вели таа, се извива и трча кон ринглата, ја запира растрчаната вода што се прелева, што се одлиснува од вриењето, - ти, ти си бил многу нетактичен. Инаков те мислев, за домаќин!.. А ти!..
    Водата, капките пиштат над огнот, пареата пишти, јас пиштам во мене, леле! Но молчам. Молчам. Бог на човека му дал збор, ама и молчење, кога ќе секнат зборовите, ама каде подалеку од себеси, од сопствената кожа?
    Гледам дека ми го гледаа гревот, доминира над мене, го има освоено сиот простор, а јас сум ништо, нула. Дали ништо воопшто претставува или може да претставува почеток на нешто? Ми доаѓа спасоносно спасителска идеја од незавршениот есеј, колку да ја изместам жалта, жалосната состојба, готов да започнам спор за апстрактот нула во динамизмот на бројчениот сообраќај. Дури и да нудам докази, дека нулата, изразувајќи конкретни вредности ја обновува својата вредност 10 пати, 100 пати, 1000 пати. Тоа се конкретни математички вредности зад единицата. Тие можат да бидат семантички проверени.
    - Сè е одмрзнато! - вели таа. Се насмеа, се изнасмеа. Блеснаа двата реда бисерни заби. Ги оближа усните. Мислам ми ја виде жалта, ме вади од калта на мислата стисната во мене бидејќи загувеав. Се досмеа: ми се пристори дека е на прагот на некакво ноќно откривање на бројките со страв од огромното око на космосот во кој тешко се определува почетокот, но и крајот, бескрајот на бројките. Ми се причини дека таа влета во сенката на таа мисла. Излезе од таму и рече.
    - Не сум го изневерила мажот ми досега!
    - За сè има прв пат! - си го чув далечен и мој, мојот глас, отепан, како да сум разрешил равенка, или најпросто да сум кажал, два, ако сум бил запрашан за збирот на две единици, еден плус еден!
    Не умеам со рацете. Не знам, кон каде со нив. Стојам исправен на средината од собата што сигурно ја служат за дневна, како на крстопат. Дури и не гледам во неа, гледам во начинот на кој го остава Розевиот Пантер на столот пред мене, оти сум седнат дефинитивно. Да заживеам ми помага точно тој што седнал во порцеланот, го натокмил чибукот, долгиот врат и чекорот за одново да тргне. Ако бил сплескан! Гледам со сласт во начинот на кој одбира место спроти мене, крши, што се вели, како ги подотвора колениците, како се напнува дишењето на свилата. Рацете ѝ почиваат меко на бутовите, најточно едната рака на која зрачка златниот прстен. Загледувам поневажни детали и лево и десно, дека не дише каучот на пример, оти мислата ми е збудалена, влезена во кругот на прстенот, во златниот круг, во ништото на симболите кога им се топори ваква плима, но ја задржувам силата на бранот, барам меки бројки, нежни зборови што ќе го изразат големото и малото у човека.
    - Ми личиш на Дајана од Јан Госарт! - шепотам глупости и се засркнувам во дишењето, толку тоа станува крчливо и нерамномерно. - На Мона Лиза!
    - Не можам! - вели таса и го држи прстенот со прстите, го врти во некакви златни кругови што продолжуваат и се цртаат на прстот.
    - Извади го прстенот! - наредив со шепот. Машки, грубо.
    Таа издиши со олеснување, мислам. Дозволи да седнам до неа. Згусна воздухот. Водам битка за секоја коцка кислород што се тркала меѓу нас.
    - Прстенот, прстенов ... - вели таа.
    Се ослободува од прстенот: во обидот да му најде место ѝ испадна од рацете и се истркала. Тркалаше и крајно, со златен звук удри во основата на замрзнувачот. И толку чув. Потоа збудалев. Потоа беше потоа и ништо како пред тоа и ништо како потоа. Оглувев, ослепев, онемев. Бев тргнат кон опачината на ослободувањето низ некој внатрешен бунар во кој може да се ослободи само страдањето на некој мој глас. Не, му велам на тој глас, овде е ништо, таму е сè.
    (Одново до мојот читател што не се откажува)
    Колку страда човекот? Колку страда ехото на човечкиот глас? Миг? Век? Еон? (Единствениот читател може да зачекори во лавиринтот на почетокот: тој е Господар на играта. Дозволено му е да биде бидешчи би! И бидејќи лавиринтот има безброј отворени почетоци со слепи влезови може да се користи човечкиот глас како безгрешен конец поради кој не може да се заскита во друг човек). Длабоките и невидливи мисли на слободата страдаат во безбројните гласови што некогаш биле, се и ќе бидат, умрени само во еден збор - БОГ! Ах тој број таа Еднина.
    (До откажаниот читател)
    Со прикрајот на оково пронаоѓам нешта одамна изгубени: меки бројки, тажни - лажни зборови закопани во тишината, во нејзината колеблива урнатина. Тие владеат без владеење, тие се незаситна, независна стварност што го бројат времето, овој сегашен ден како ознака на сегашното време, ова време, сега, овде сега ...
    - Сè е одмрзнато! - вели жена ми. Зад мене стои бучавата на неколку гласни чаовници што бијат. Во воздухот се мешаат вода и планински цвеќиња, зовриена вода и суви стракови на ароматичен, планински чај.
    Истата вечер е. Удри наврапит дожд, та човек да посака да наслика туѓа жена или еден палимпсест врз кој една врз друга ќе ги нареди Голата Маја, Дајана, од Јан Госарт, жена ми... Таа игра со златниот прстен на раката и почнува на глас да брои: Еден, два ... Јас велам: Еден, Нула...











ГОЛЕМАТА ТИШИНА

    Никогаш повторено, еднаш само во животот се раѓа она вистинско благородно тесто од кое се месат приказните што не мора писателот да ги измислува, туку ќе ги слушне и ќе ги забележи така, од збор до збор, и нема антологија што ќе ги одмине. Нема да може. Во нив говорот е исцибрен, шета низ воздухот и станува шајка закачена на ѕидот од зборовите и не мрда. Ти би можел да напишеш чуден расказ за големата тишина, ти тоа можеш, а сега слушај како бабри, како ровари квасецот во тестото и како се наткрева, вели писателот Паскал Г. и гледа во мене со проклета надеж, а ме остава во мака. Другите што се со нас, ја замолкнаа песната: чашите стојат полни пред нас, го нишкаат здивот на сите и го ѕидаат големиот ѕид меѓу нас и меѓу нив, мезат молкома, лакомо чмакаат и ги лижат прстите.
    Беше пролет, рана пролет. Бевме во Крагуевац на Конгресот на самоуправувачите и врвевме низ таа потпорна греда на системот, низ пароли, пишани говори и знамиња. Јас бев член на делегацијата, но таму стигнав со задоцнување во исто возило со другарорт Пане Синсоски-Бранко, првоборец и делегат на борците од Македонија. Заедно влеговме во конгресната сала и седнавме на првите празни седишта. Јас ја чувствував сопствената сенка како се влечка по мене од маката на доцнењето, а тој ја сокриваше во себе со дисциплина и го голташе секој збор што го богатеа и силеа микрофоните во чија сила тој сигурно ја крепеше сопствената верба во незалудноста на револуцијата. Гледаш, ми шепна, слушаш, ми рече, нека пукаат душманите. Помислив, дека во едното око ја крие победничката солза, а во другото, човечката, чиста и неизматена, готова да ридне по браздата на образот. „Тито!“ - рече и го отфрли проникливото човечко око во мене, во мојата таинствена насмевка во која се цедеше омајот на пролетта, а со победничкото око, мислев, ја сокри жената што се провре меѓу редот, одеднаш меѓу нас и ја снема. Не ѝ го видов лицето, но го претпоставив, оти ми се стори ептен позната и блиска, блажен довик на мојата младост, одамна закопана во мене и нацртана со нишани по чии патокази помина мојот живот. Да затрчав по неа ќе беше многу глупаво, некултурно, натрапно. Имав надеж, та Конгресот траеше три дена. И, ако е судено. „Ќе зборува Тито, еј!“ - ми се втрупачи в лице победничкото око на Пане Синсоски-Бранко и тогаш се отвори пауза.
    „Сигурно доаѓа? Ете непланирано доживување!“ - го прашав, му реков на Пане Синсоски, а гледав со очите во метежот на врвулицата од насмевки и светнати лица и сакав барем со крајот на окото да ја здогледам жената поради која сè уште чувствував далечни трпки, едно измешано чувство во кое таа беше и не беше таа.
    „Гарант!“ - свика Пане Синсоски, другарот Бранко Синсоски, а ѕвоното во холот опомена како тече песокта на времето и како опоменува.
    Жената не дојде по паузата во конгресната сала, а јас не сум побожен и не верувам во чуда. Но знам: еден човек знае сè. Така помислив и ја насетив мислата на Селимовиќ, дека, сите луѓе знаат сè. Антитезата ме успокои првин, а потоа ме разводна и сиот дел на програмата, сите други говорници ги слушав со друг ум, а ракоплескав. Станав кога сите станаа, викав кога сите викаа, а Пане Синсоски ме опомена да седнам. Јас гледав во мислите и умислите, проникнував во времето на овој еден и ист живот, во големата тишина на мојата судбина, заплеткана во јазолот на причините. Ги разбирате ли овие зборови господа?
    Паскал Г. погледна во чашата пред себе. Отпи од чашата. Го побара, мислев, отпечатокот на својот расказ, но погледна и во најголемата опасност, сите да тргнат кон чашите и да ја сплашат неповторливата магија на расказот, оти знаеше, колку е потем мачно да се врати времето, блаженството и восокот на тишината, потврд и од бронзата на исчекувањето, конечно, да го изговори нејзиното име. Оправдан беше ти бил стравот: како по заповед, сите тргнаа кон чашите. Паскал Г. ја крена раката како да сопира карван кираџии на чии маски стои натоварен сиот мев на Творецот, а со еден накревок на грбата на веѓата кон мене, ја распна целата надеж на расказот. Ги подотвори пошироко убавите очи и кажа спокојно: „Нецелоста господа ја расипува целоста, а вие ќе треба да ме сослушате до крај. За да види човекот сè, треба да се одвраќа од себе. Знам колку е тоа тешко и колку не успева. Еве, не успевам да мрднам ни чекор, ни педа подалеку од себе, од големата тишина во која се закопани моите надежи, суштината на првото и последното. Првото како прво и последното како прво.“
    Мина со раката низ косата, ја докрена нагоре кикиритката на петловиот прамен и се загледа во сите значајно.
    И! - рече Паскал Г. Требаше да се сместиме во хотелот „Липа“ и излезе дека тоа, јас и другарот Пане Синсоски-Бранко, го правиме последни. Нешто се межуркаше рецепционерот, се чипчеше, се извинуваше, но крајно кажа разбирлив збор за единствената последна соба во која јас и другарот Бранко ќе бидеме сместени. Нема мака, рече Синсоски и го зеде клучот, а јас како бездушен тргнав по сопствената сенка, оти на излезот од стаклените рамки на хотелот, одново ја видов неа и затрчав кон излезот. Таа ја мина улицата, а јас ја претрчав. Ја претрчувам и сега господа, додека го велам ова, толку збуи времето на првото и иднината на последното што требаше да биде првото и последното што морав да го направев. Се удирав во тие што ми го попречуваа патот, можеби и паѓав, оти бев разулавена вода што ја стишува силата низ ново корито. Таа е, проструи и зашета плавно, поплави омајот на пролетта до што е делче во мене. Здишен ја допрев: таа ги одбегна прстите, мекиот допир на раката и се сврте. Погледна во мене.
    „Ти не си ти!“ - ѝ реков.
    „Јас не сум јас.“ - рече таа и се насмеа, разбирајќи ја во ист миг сета шега и тага на мојата тишина. „Како можам јас да не бидам јас!“ - рече таа брзо и колку проклето одново се исмеа. Тогаш морав да раскажам цела приказна. Седнавме на првата клупа во паркот и пред неа непотребно ја распослав сопствената трансубјективна стварност, непотребно како непотребна книга.
    Јован С. пееше песна за русите коси на момето и од русите коси правеше скала за да се искачи кај неа. Скалата од песната се заниша над расказот, а Паскал Г. вџежен од срдитост кон мене шепна: „Сакам да бидам сам! Сам!“ Излезе по зборот за самината надвор, но брзо се врати со земјен сад во рацете во кој завиткана во колтук дремеше испечена јагула. „Еве од газдата Ѓино и бокал црвено вино!“ - кажа Паскал Г. и ја остави земјената чинија на средината од масата. Јован заплеска со рацете, но ја дорече песната во еден силен крешчендо со тупаница по масата.
    И! - рече Паскал Г. и застана спроти мене. Вечерта, дури доцна вечерта се вратив во хотелот „Липа“. Вратата беше отклучена, а Пане Синсоски ја држеше главата во дланките. „Имаш ап?“ - праша. Немам, ну реков и отидов да го отворам прозорецот. „Немој! Аман“ - свика другарот Бранко. „Од војната имам мака, од промаја, фобија и спијам со затворен прозорец.“
    Посакав да му кажам но ја премолчев мојата мака. Уште од дете имам страв од затворен простор, таква фобија. Можев да му речам дека е пролет, а надвор боровите иглички цветаат, баш под прозорецот, но разговорот беше запечатен: тој ја вовре главата под чаршафот и почна да крчи. Чекав како во заседа; трепев за да го изместам часовникот на времето, да забрза во онаа голема тишина кога не врват зборовите и во молкот ја повикував неа. Ми доаѓаше и ја сокривав во мене, најдлабоко во себе си, а кога другарот Пане Синсоноски - Бранко засвири со гркленот како панаѓурско свирче, станав и со лакомост го раскрилив крилото на прозорецот дососем. И можев да легнам и да се наспијам. Врвеа минути, а мојот сон скокаше на една нога во визбата и аголот на значењата и беше мое минато во кое гледав со отворени очи. Ја гледав одново неа, се гледав себе си и ми се стори мачна ноќта. Погледнав во пајажината на прозорецот молкум, како да знаев, а не знаев дека ќе ја видам озабена месечината над Шумарице, но и сенката на дугарот Пане Синсоски како се прикрадува со мачешки чекор и како со револуционерна одважност го заклопува прозорецот, а потоа како ништо да не се случило се враќа во креветот, со бегол, лесен опул кон мојот сон. Се отвори фронтот: надојде маката на премолчените заборови за кои сигурно знаев колку се згуснати меѓу нас и оти ќе војуваме цела ноќ двајцата: јас отвори - тој затвори, а без проговорен збор. Крајно моето отворено око одново ја здогледа сенката на борецот што не се предаваше: брзо и одлучно ја тресна полата на прозорецот и дури луто се искашла. Знаев: ми дава знак: ја надитрил мојата итрина, а бидејќи се борев за она што никогаш повеќе не бев, станав и го отворив прозорецот и застанав и шумно вдишав од мирисот на боровите иглички, тука, веднаш до прозорецот. Веќе зореше: обзорјето идеше во бранови, измешано со натпевањето на славеите, и мислев готово е, доста е. Се вратив кон креветот и не чекав многу: бев нож воврен во ножницата до балтакот врз чија дршка почива стисокот на раката и се ребри, се сили со гнев и го живее севезден својот и туѓ гнев. Имаше во тоа измешан пркос, очај и подбив и нерешителност да се извлече секот на оштрицата на зборот, оставен да чека свое време или да пукне како молња во китката на големата тишина и мракот на сите зборови, оние што ги знаеме и оние што ги молчиме.
    „Ја пробдеавме ноќва“ - рече утрото другарот Пане Синсоски-Бранко и откако ништо не реков, а климнав потврдно со главата, како по договор двајцата погледнавме за да се разбереме до крај, кон прозорецот на нашата ноќ и нашата подлост, но она што го видовме беше нашиот очај и нашата залудност: рамката на прозорецот беше празна: стаклото на неа го немаше - беше скршено.
    Дента Тито сигурно зборувал, но ние го преспавме денот, верно и вистинито.



МРТВА РЕКА
	
    Тој, мислев, како што го дотокми показалецот кренат во приказната, мислев нишани во мене, во некого зад мене. Но, тој така на мислата ѝ давал потпора, сила, ја тегнел само тетивата, за да ја отпушти стрелата по скудниот збор што веќе беше го рекол, за да откорне издив: „Ах, зборовите! Ме ѓипка со тој кренат показалец во далечините, ме моли, слушај!
    Секој ден исто, исти лаги, истории, шема. Новата љубов на старата блудница Вавилонска, како што ја опеваше македонскиот деветнаесетти век, златните анархисти, мутира. Ја боли Европа што татко се опива со позајмени пари од вујка, останат без работа, заедно со целата радосна генерација на слободата. Их, колку убав збор: радосна генерација на слободата во транзиција. А колку сум силен, вели, кога сака нешто да рече за силата, што камен в рака би стопил, еве вака. И кажува како. Ние сите гледаме како се топи каменот во човечката дланка. Ах, вели, фитилот му е мајката, и да не заплаче, пцуе: „Да им ебам мамето, ме оставија на улица, ме направија сакат!“ Молк. По молкот му ја плаче мајката на Михаил Горбачов, својски го перестрои што го урнал ѕидот, социјализмот, а тебе, ми се свртува мене, треба да те жениме. Тивнува, оти на влезот идат двете негови ќерки, моите сестрички, а зетовите се инаетат нешто уште од влезот, се кладат, фаќаат бас. Викаат: Пулп!
    Пулп е Татко. Нашиот татко, мојот татко. Пулп го викаме, ако не е во близина за да чуе како го викаме, а знае. Но, никогаш не отворил збор за прекорот. Зетовите од небо в ребро: Пулп! Тие Пулп, а тој ним не гадови, туку жгадови со ж. Море со големо Ж, оти пиле чврчи кога тој изговара Жгадови! И тие го натераа да се опива, до кого ќе се добере да бара динамит и убав фитил. Ниту раѓаат, и вели на мама, ниту имаат ниет. Тие планирале! Треба да се множиме, вика кон мене како јас да сум виновен и оди во кафеаната. Доаѓа по саат - два потемнет и пијан. Крилце, пак вика по мене на прекар, треба да те жениме! Ќе не опаше со тој анархистички негов поглед сите со ред и оди по скалите во горната соба со терасата. Ако е ептен трупосан од брзото пиење, моча од терасата. Сигурно. И никој не му вели прекор. И нема кој да го види, ни лево ни десно нема куќа, само нашата, а таму каде што го празни мочното бабуле е само полето и Мртвата Река. 
    Велса! Мајка ми. Нашата мајка. Нешто набрзина дотокмува за вечера и бесшумно речиси трча по скалите и шмугнува во креветот на Пулп. Нешто испрекинато се расправаат. Жгадој, се изделува треперливиот бас на татка и се отвара штама. Јас и брат ми Ѓонџо, одамна имаме разбрано дека кавгите се нормална работа и нож во празниот кош и чекаме. На горниот кат на куќата нема вода, и чекаме, да страча, да ступоти Велса по скалите по вода. Таа полни цело пластично шише од кока кола и без да не погледне се качува по скалите. Од последниот басамак вика нешто околу времето и спиењето, да си легнеме, да не се џариме во телевизорот, оти не озрачил. Сестрите со жгадовите се веќе заминати. Кратко по кафето што сами си го готват.
    Гонџо! Брат ми. Го држи в раце далечинскиот управувач на програмите и шета низ светот. Во некој сон разбрал дека е одамна умрен и за ништо не го боли. А бе жив си, му велам, еве дишеш, гледаш телевизија, спиеш. Во претходниот живот, вели сум бил глувонем. И таков сум скинал конци. Никако да се разбереме. Живее парче од умрениот живот? Море бате, му велам, море! Ништо. Има дваесет и девет години, има отслужено војска, заврши средно, нема работа, како и јас како и татко, како и жгадовите на целата наша фамилија. Од време на време разнесува леб со комбито на вујка, тогаш кога разнесувачот не може да достигне или е разболен. Лебарата е на вујка, ја набави од Бугарија, море, ја прошверцува преку граница на некој негов начин, се снајде и меси пари. Гонџо му вели, абе вујко најди работа за стално, а овој му вели, од одамна умрени луѓе, пекар не бива. Друго барај, а ако не сториш ништо, не ти гине тестово. Кога ќе реши да отвори зборче, вели: Бате, ај да ја откриваме рекана. И токму кога зашета една милина по тие зборови низ просторот, ете го татко изникнува од никаде и мене ми вели: „Де, оди кај вујко ти и побарај му на заем сто марки!“
    Јас немам власт и пиштол, ама не се плашам ни од власт, нит од пиштол. И не сум виновен што не попари сиромаштијата, сега кога сум најсилен. Како што вели татко Пулп, вака, камен топам в рака, што се вели, ама немам до кого да се доберам. Изгубен е човекот во човека, секнат е сонот за чоештината. Беше ти било тоа светска несреќа што не зависела многу баш од мојата сила или мојот страв, а да беше така ќе се плашев, ќе се преправав дека имам страв барем од власта. И од власта и од страста. Но од што се плашам: веќе имаме своја држава, еј толку сонувана, нели?
    - Крилце, - вели, море вика Пулп по мене. - Донесе сто марки?
    - Донесов.
    - Сто?
    - Толку.
    - Давај!
    - На!
    - Е, ај сега на пазар со мене.
    Тргнавме на пазар со татка. Велса ја обзема веселост оти му служи. Де подај му го бричот, де огледалото, де леѓенот да се подисплакни. Фрла еден таинствен поглед кон мене, ги одбегнува моите очи ама јас знам дека почива со погледот врз мене на еден особен начин. Отвори татко.
    - Ја знаеш Темјана од Гурка Качарон?
    - Сум чул, - реков, - но ја немам видено.
    - Аха, - рече, погледна кон мама и таа дорече: - Ја фалат за убава мома...
    - Ама јас...
    - Нема што јас - ме пресече мојот горделив и избричен Пулп, нов некако и натокмен како зет, - нема што јас! Остави ти на мене.
    Оставив.
    Појдовме в град. Купивме два леба, едно кило тос шеќер и некои џиџири миџири, шејчиња, колку да е полна торбата и право во куќата на Гурка Качарот.
    - Ќе купам бочва, - кратко рече татко кон Гурка. - Ама бочва!
    - Да купиш! - рече Гурко.
    - Најдобрата! - викна Пулп, ама се гледа на друго место му шараат очите. Гурко занесен ги фали сите бочви од ред. Материјалот, колку бил сув, обрачите, колку биле затегнати, а работата, ај!
    Си подадоја рака, го здоговорија износот и пазарот беше готов. Татко изброја, (од каде мајката) Гурко преброја, помина со парите по брадата и косата, си рекоа, со здравје да се служиш, со здравје да си ги трошиш парите и епизодата ќе беше затворена, но свика Гурко од тремот: „Темјано, идеј со кавето!“
    Ги ворнав рацете в џеб, глупава навика, длабоко. Седев подзинат и од под око божем, во бочвата, гледав во идењето на момата. Таа помина низ гумното, кај стожерот, кокоркава, а сведната во погледот.
    - Појлете - прошепоти благо кон тројцата.
    Пулп има обичај во две шлибања да го згнети кафето, колку сака нека биде жешко, но сега дувкаше во обрачот на филџанот, потсркнуваше кротко, со еден збор, го тегнеше кафето. Јас знаев, бара зборови.
    Го прашав по пат додека се враќавме: ништо не рече татко, не отвори збор, зошто?
    - Сè е речено - рече кратко. - Глеј си ти ќејфот. Ја виде момата, те виде момата, доволно е.
    Есента набравме три товари грозје и сето го изгмечивме во бочвата. Преври виното, се избистри, млеко. Ќе ме пуштат по вино со авланка, а јас ја милувам бочвата заскитан со мислите. Ама ништо од мислите. Апанцус не, ама полека некако пијам од виното и полека дознавам колку е слабо и ситно човековото Јас, обземено од власта на страста. И ќе кажам како што е, ќе го одбегнам преправањето; во мене се отворија едни очи за кои не знаев дека сум ги имал. Прфка крилцето во мене и тука така поднапиен ќе се најдам пред куќата на Качарот дење, ноќе, во ниедно време. Еден ден налетав на Гурка и тој ми се стори кејфлосан.
    - Мнучко, како бочвата? А?
    - Е арно ќе да е - му велам.
    - Слушај - вели. - Да му кажиш на татка ти, ако попуштат обрачите од него да разберам, не од комшиите. Јас ќе ги стегнам. - Рече така и продолжи кон дуќанот, ама зад него Темјана.
    - Ако ме сакаш - ми вели таа - пуштај стројници да ме побараат.
    - Трипати ги праќам, ама ги враќате.
    - Тврд е татко.
    - Тврд сум и јас. Ќе соберам дружина и со пушки ќе те грабаме.
    - Ќе го срамите татка, немој!
    - Па нека попушти. Речи му, моли го, коли го.
    & пратив абер по другачките. Ја натокмив, ја нахранив, ја напоив дружината, ама ја опив. Припукаа уште од нашиот двор и ја заклучиле Темјана. И ела сега на!
    Гурко дојде минатата година да ги провери обрачите. Го оптегна образот во една загадочна насмевка на личен триумф.
    Гонџо пред него се раздра кон мене: „Батеее, ај бе да ја откриваме Рекана!“ Гурко Качарот убо го изгледа и му се сврте: „Која река бе, каква река? Мртва е, да помртва не може да биде!“ Рече, се качи на коњот и одјава.
    - Ај да те жениме! - вели Пулп вечерта. - Ќе правиме некако со помал трошок. Треба да се множиме. Остави ја рекана! Качарот затоа беше дојден. Јас така ти велам. Смекнат е, ќе се согласи за Темјана. Што велиш Крилце?
    - Што велам? Крилце ме викаат бидејќи сакав да летам од дете, ете ја вистината. Ќе се искачев на плевна, чадорот в раце и бап долу на земја, искршен во нозете. Оди после по поправачи на скршено, заодувај! Качи се на дрво и летни раширен во рацете, их! И сега како да го имам фатено ангелот за раце и како да ме крева кон белото небо.
    Се враќаме од кај Гурка Качарот. Стројниците напред, јас по нив. Пулп остана дома со чекачите. Пак не вратија. Се влечкам како претепан пес: во мисливе не ми излегува липотот на Темјана од некоја од собите на Качарот. До мене бесшумно чекори Гонџо и речиси вика кон мене: „Батеее, ај бе бате кон Мртва Река! Кило динамит е доста за браната!“
    Веројатно тоа е најкратката река на светот. Извира од многу извори, изврени во еден широк лак, бели и грокотни, ако се наднесеш над нив, а плавно и тихо, ако гледаш од далечина. Сега реката е свртена во Голема Река, се влива каде што се вливала, но огромната бетонска брана не им дозволува на рибите да се вратат назад, да се искачат нагоре. Во неа нема ништо. Некој вели како за човечки лош збор што сотира, ја сотреле пестицидите. Некој вели дека и реката е убава мома, но што вреди ако ја сотира офтика. 
    Тој, мислев, нишани во мене со приказната, кренат во показалецот кон далечините. Тој така на мислата ѝ давал снага, потпора, ја отпуштал стрелата по скудниот збор што веќе беше кажан. И пред да го откорне издивот за зборовите, тивко запеа: „Темјана болна легнала!“









ПАЈАК

    1.
    Тешко е да се определи изгледот на татковиот гневен лик и сите значења што се густат околу неговиот закривен поглед. Можно е само во еден миг така да погледнал и доста е: тоа се памети како засек на секира во младо стебло. Неговите очи можат да ги вообличат во јасност само долго барани зборови, но и тие ќе го допрат само времето на оној миг што го памети гневниот засек и значењата на случајно издишените зборови. Не се тоа, и уште еднаш, не се тоа очите на родителот! Или тешкото, да се определи маката на мислата што тргнува кон решението на замислата. Збор е за друго, бидејќи постои независно од зависноста, значи станува збор за нешто трето. Е ли тоа парче насет за надојден сомнеж за родителот искачен на врвот од некој крик, или сомнеж, кон тој вцакнат глас во сопственото месо, до крв и изнемоштеност? Е ли?
    Ги урна трпките, ја зблажи осамата, но не успеваше да се одвои од татнежот на тој трескотен галоп на парчиња мисли во кои течеше сомнение: еднаш, барем еднаш тоа мене ми се има случено! Дури и со рацете тргна кон купот несредени слики да ги одлачува лево и десно, а некој да го видеше ќе помислеше дека посакува да летне. Во таа икарска потреба се издолжуваше нешто како леплив конец, гнасна плинка што се задаваше од утробата. Тоа беа заморни движења, повторувани знаци низ мислите и кога заморот го сотре, си го наслушна бијот на дамарите. Виде колку е сам, колку е непознат пределот низ кој се тегнеа мрежи на бескрајно плетиво. Беше тоа стварност што завршува во него, а започнала некаде далеку.
    Му прелета низ глава, го ѓибна мислата дека тој е во лов. Така заклучи и се притаи закатанчен со два реда синџири. Она што беше јасно и тоа што требаше да се лови беше неговото сопствено минато. Откако тоа го изгони на чистина како заморно ѕвере, го изненади тапоста на чувствата, можноста тие да течат толку променливи. Насрчен мина со прстите низ косата и срони жал како да стоеше над испустен гроб. Изусти сини зборови кон непознатото не разбирајќи која е таа длабока причина да го направи тоа. Како да сакаше да го преумува минатото, а нов беше само натрупаниот простор од настани што се паметат. Тоа беа истите случки, непроменети негови доживувања во кои се повторуваат ветерот и виделото, двојноста на онаа бесплодна сенка што ги порабува далечните настани и ги прави нестварни, како да биле и како да не биле. Вратен во ехото на таа небиднина отпрвин не, но малку по малку го доразбуди екотот на чекорите што одеа речиси паралелно со него. Дрмна низ него пламен, но не го сотре. Пламенот надојде силен, но беше парче минато и мина. Набабри ужасот, свесен за редоследот на настаните што се случуваа и така како што требаше да се случуваат натопени со гроза и подлост, непроменливост и даденост да се засекогаш. Ужасот дека чекорите се стивнати или притаени во минатото што не се менува, но сега стварни, го подигнува крикот од кој снемува воздух и веќе знае сигурно што значи тоа. Но, случен е пресврт: чекорите се стивнати, биле и се, отсекогаш тука, драматично такви, а врз нив чекори тој. Се претставува како ловец, а од пазувата вади штавена кожа на која стојат сите етапи на ловот, со нацртани назнаки на ловиштата, посочена местоположба на заседите - обележани како заседи и еден огромен пајак.
    2.
    Слободно и него можам да го сместам во онаа импозантна бројка на луѓе што уште од детството ги немам видено. Просто ги голтнало времето, полно заборавање и нови лица и ги обезличило. Никој конкретно не е виновен што е така. Еден огромен дел од мене се слики, куп сини урнатини што заедно со мене минале низ мене и сè станало многумина и пепел. Така некако, нејасност и празнина.
    - Јас сум, еве гледаш! - вели.
    - Никогаш и никаде не сум заскитал, во ничиј лавиринт и можам да се заколнам дека не сум те сретнал досега!
    - Сакаш да речеш, вака првпат ме гледаш, дека досега си немал среќа да ме сретнеш? Кажи?
    - Сум немал среќа, задоволство! - велам спокојно, а мислам: што го огрубило неговиот лик и сите искри што прскаат околу неговиот закривен поглед. Беше тоа стварност што завршува во него, до срж во него. Илјада огледала не можеа да менат ништо. Правам во себе изѕидан мост од илјада огледала.
    - Господе, таков мост нема! - вели тој. - Ако сум јас на едната страна од сеќавањето, ти на другата, меѓу нас има длабока вода.
    Не си ја сакам оваа улога: со дел од себе сум јас, со дел не. И оној што ми го наслушнува дишењето и мислата, и оној што ги ѕида огледалата - не му ја сакам таа улога, некако е претешка за овој лесен ритам што чекори на прсти во мене, внимателно да не одлисне ни капка крв од мене. Но што можам да променам дополнително? Тој, тој е нејасност, празнина! Ако инаетливо и со желба пребарувам низ сето минато, тој е некаде таму, сигурно таму. Гласот ми вели дека е. Неговиот глас. Стои отсечен од другите звуци како ѕун на камбана што се издвојува од сите вибрации, од сите трепети и се препознава по значењето. Неважно е од колку далечина доаѓа и со каква јасност: значајно е дека е тоа камбана.
    - Еве вака, му велам. Некогаш и некаде сме се разминале. Тоа е реално. Сме станале туѓинци. ти си на крајот од некој пат. Невидлив си, мал и ситен.
    - Чија големина ти е мерка? - прашува тој и влече од утробата долг, леплив, невидлив конец.
    
    3.
    Минувам крај купишта железо, некакво железничко депо што завршува во бетонски мост. Тука се прекинува пругата, во основата на бетонот. Ние тргнуваме од таа основа и газиме врз дрвените прагови. Одвреме навреме се фаќаме за раце бегло, колку да се задржи рамнотежата. И тој и јас тогаш цапнуваме на шините и си испраќаме по една скитничка насмевка. Господе, колку еднакво се смееме. Кратко и навнатре како да збираме душа. Тој е смуртен, а мене ми доаѓа една внатрешна кикотна смеа, еден дрч и готов сум да се распостелам на глас кон секаде, но нешто како итрина ме престигнува, го кроти дрчот и се стајува. Кога се стиши, штом тивна сосем, тоа не избега од мене, туку се склопчи во топче, во клопче, со ишарана грба и бројни нозе. Тоа може да затрча, да се излисне од мене, да сотвори сопствени скали и да капне со отровен срч. Јас мирував, речиси не дишев, но тој се закикоти, тој:
    - Твојата улога нема зборови! - рече неговата сенка.
    Чувствував како се мачи и колку. До болка. Помислив и видов како се точка нешто невидливо во многу насоки, како се распаѓа сиот. Јас чувствував: сета мачнина на светот идеше од неговата утроба. Тој се кинеше одвнатре, низ оган. Имав и едно друго сеќавање, друга стварност: бев воден бран што го укинува огнот.
    - Ми личиш на птица - му велам. Малечко канаринче опал, затворено во кафез.
    - Јас сум пајак! - рече или сакаше да рече закатанчен однатре.
    
    4.
    Не знам дали непознатото може толку искрено да се засака со онаа иста љубов со која го сакаме познатото, не сум сигурен во тоа, но кога се разделивме, остана во мене да се дуе обезглавена далечна умисла што станала дел на многу значења. Некритично, тоа може да се доживува како шема врз која внимателно се испишува градбата на таа блискост. Така мислев и не видов кога сум стигнал на крајот од пределот што секојпат го минував сам. А го блажев стравот: му принесував жртви: малечки, ситни авантури на јунаштво, кратки епизоди изнедрени од патот на мислата што гребнува во детството, кога бил силниот татко до мене, обуен во војнички чизми и синкава униформа на народната милиција. Удира татковиот строг чекор по долгите ходници на старата куќа во која живееме и само тоа удира. И ништо не можам да променам дополнително. Го сеќавам неговото долго отсуство од нашиот дом заминат во Нови Сад на дошколување во криминалистичката школа, а тоа постојано се случува. Се враќа третата година онемен и блед. Заборавил на зборовите: го зафрлил некаде, го потиснал во џенемите нивното значење и јасност. Мама почнува да го учи на секој збор. Му дава чаша вода и му вели: во-да! Покажува на мене и му вели: твојот син. Тој ги мрднува усните во една незначајна насмевка, мислам, пребаруваше низ себе, а кога рече: пајак, ја испружи раката да ме допре. Помислив, помислив дека неговиот речник е поприлично голема книга што ја сокрива длабоко во себе, некаде под кожата. Одделни зборови што излегуваа од неговата уста, брзо и молскавично, беа само воздишки, нејасни слогови на топол и мачен издив низ усната шуплина. Другите летнуваа независно од слоговите како птици, кружеа над нас во воздухот и паѓаа како сронети лисја. Тогаш сите плачевме, а ги криевме солзите еден од друг, додека тој со строг чекор и војнички чизми заминуваше низ ходниците вљубен во отсуството. 
    Ние се собиравме околу мајка, правевме еден куп очи и планина надеж дека татко ќе се врати. Стравот дека не ќе се врати си го позајмувавме без некој на глас да испушти глас страв, тука така со трепет, со допир на рачињата, испружени кон новото тело на тишината што се насели и ни се вдоми во нас и меѓу нас. Тогаш сите шепотевме меѓу себе, мислејќи дека така треба и мора да разговараме кога големиот и строг татко е надвор и нем.
    Се врати. Го виде купчето страв, гиздавиот мит на нашето очекување и одделувајќи го погледот од нас ја крена раката кон плафонот и енергично замавна. Не улови ништо освен конец пајажина низ кој брзаше уплашен пајак. Пајакот се лизна на подот до неговата чизма, а тој ја поткрена чизмата, дозволи пајакот да навлезе под неговото стапало, а потоа само ја спушти ногата врз него.
    5.
    Го прашав еднаш, години потоа, држејќи го за раце загледан во него, зошто молчи?
    - Мојата улога нема зборови! - рече со јасен и чист глас. Крикна нешто, се издолжи како светлина и се разлеа низ мене. Мајко, свикав, мила наша!
    - Молчи! - рече тој. - Јас сум полнета птица, препарирана со отрови одвнатре да траам, за да не се распаднам.
    - Мислев дека си ги загубил зборовите, дека исчезнале нивните значења, сите значења што ги впиваат зборовите во себе.
    - Така - реков несигурен дали се навистина тоа мои зборови бидејќи го слушав бијот на некои чекори што чекорат врз моите чекори, парче предел од нечија стварност излезена од мој сон или од некој крик. Неговиот врв. Тоа не е нацртано на парче штавена кожа што ми паѓа од раце врз која стојат нацртани назнаки на ловишта, посочена местоположба на заседи, обележани како заседи и еден огромен пајак.
    - Зборовите се ненужни! - вели тој. - Му треба ли збор на сонцето за да биде сонце, светлината светлина. Не им требаат, кажи! Зборовите никому не му се потребни. Тие го живеат животот само на оној што ги изговара и секогаш ќе го паметат само неговото значење. Ничие друго. 
    Тешко е да се определи изгледот на неговиот благ лик и сите значења што се густат околу неговото исчезнување. И не знам поради што, но на глас реков една урнатина зборови. Тогаш, кога бев ловец на сопственото минато, пајак и негов плен. Сега кога тоа сакам да го доближам до значењето на изговорените зборови, неговиот превод е ваков: човечкиот јазик е еден, но неговото неразбирање се сите зборови на светот. 
























СВЕДОШТВО ЗА ЖЕЛКАТА

    Објаснувањето на сите мистерии е едноставно и просто: тие не постојат! - рече Никола Пипиљот на глас, со нешто страв во гласот, свртен кон запрегата на двата коња што рамномерно ја влечеа натоварената кола со слама. Да, не постојат, повтори уште еднаш кренат во главата погласно, за да го чуе и другиот коњ од другата страна. Гласот на човекот замре во запарата на августовската приквечер што се спушташе насекаде. Последниот слог на тоа што го рече, крајниот слог, меко вглобна во просторот, ги прескокна коњите и се стркала кон брегот на езерото, крај кое врвеше сета должина на патот, некаде сосема во близина, таму. 
    Никола Пипиљот чекореше де од едната де од другата страна на запрегата, лесно, со потскоклив чекор. Ја проверуваше затегнатата ортома, копата слама и достигнувајќи ги коњите, разговараше со нив како со луѓе. Им ја доверуваше сета тага на човековата осама, сопствената филозофија, надежта дека навреме ќе стигнат во Ортакол и дека ќе има време да се вратат.
    - Сум го врвел овој пат и порано! - им подвикнува на коњите. - Колкупати сум го врвел, кажа и за другиот коњ. Ехеее!.. - Така кажа, ама не си го позна гласот. Внатре во него насети една раздвижена трепетлика што го урнисува чистиот и јасен звук, еден непознат трепет, што никогаш, никогаш до тој час не беше го сетил во себе. 
    - Потребата од разговор е голема потреба - пак му вели на едниот коњ, му кажува, и не може, продолжи, човек цел живот, цел пат да молчи, да се сокрива, да трпи, да страда од зборот. Тој е создаден да каже што мисли... Така реди Никола Пипиљот и погледнува кон езерската шир, врти со опулот кон ѕвездите и небото, кон копата слама гледа, а во мислите ја гледа Анката, жената кај која оди со товарот. Ќе ме дочека, мисли и ќе се израдува. И ќе ме прекори, кажува на глас кон коњите, што сум тргнал доцна и сам, на толкав пат до Ортакол.
    Спрпа некаква тишка во трските. Нејзиното уплашено крило мина над патот и накачи кон првите ѕвезди, брзо и лесно. Пипиљот со очите ја нацрта искршената крива линија на нејзиниот лет и подземен од летот тргна кон ѕвездите. Во тој миг му надојде во градите една празнина, нешто неименливо и огромно, но не го исполни дососем. Остана во него тоа, мина низ него и згина, во еден миг, за да напукне процеп за едно друго чувство, во кое владеше неподвижноста, исто неименлива, огромна и празна. И празнината и неподвижноста беа едно равенство во кое исчезнуваше неговото постоење, она што беше тој и таков каков што беше: мала безначајна честичка на вселенската немерливост. Одеднаш сакаше многу, но малку можеше. Испушти некаков неразбирлив глас кон бескрајот, а кога го урна погледот од небото виде дека коњите стојат вкопани в место. Погледна во нив и пред нив, а пред нив нешто се придвижуваше, им го сечеше патот. Се вкопа и тој, се накашла, издиши ненадејна грутка жар од дишникот и раширен во рацете тргна кон коњите. Беше млад маж, силен како планина, ништо да не може да го засени, но сети како се преполови во него силата, како се придвижува планината и како се навалува. Ги спушти рацете и не дозволи тоа што го делеше да надвладее, туку згрчи рев и тргна кон она што толку многу го расситни и распарчи. Виде дека е тоа желка, огромна жива желка. Таа полека ја влечеше грбата кон другата страна на патот, подзастануваше како да зема душа и без брзање ја доодуваше сопствената задоцнета патека на другата страна во густежот на капините. 
    - Уф - рече со својот глас Никола Пипиљот, уф, готов да се засмее, но кога сакаше да ја отпушти смеата, се сврте кон коњите и виде дека нив ги нема. Ја немаше и желката, го немаше патот, езерото, небото. Првпат во животот сети човечки страв. Беше лесен како пердув, мала, незначајна капка светлина што патува, искачена над еден тежок чкреп, во кој лесно се разазнаваа огромни спили и камењар. Тоа беше непознат предел, лош сон што никогаш дотогаш не го сонил. Дури и да имал можност тоа го заборавил, оти тука немаше ништо за паметење. До каде му стигаше светлината на окото беше чкреп, кулиси во кои се размножуваше острината на камењарот, еднолична и сурова. Над таа едноличност владееше студ. Идеше во бранови, шеташе низ неговото месо и запираше во сржта на сиот скелет. Потреперуваше целиот барајќи ја сопствената изгубена мисла. Тогаш стана свесен за неподвижноста на времето, неговата неподвижност, неподмитливост и огромност и тоа како да беше пресудно: како да ја разбрал смислата на сиот живот, сопствениот идеал, сета вистина. Разбра одеднаш дека е ова сон, неслучување, мисла, бидејќи одејќи напред, тој се враќаше назад. Му беше лесно да ги премерува констелациите на минатото и иднината, одеднаш тоа толку левтерно го доживуваше, бидејќи сè се случуваше одеднаш. Го издвои, стоплен од мислата, она што беше вчера, она што беше и она што требаше да биде и како радосно дете заплеска со рацете: Сè е сегашност! Сè е сега!
    Истиот час паднаа кулисите на чкрепот, едноличната и сурова острина на кулисите: желката ја доодуваше сопствената патека со исто достоинство со кое го живее сопственото огромно време, а Никола Пипиљот раширен во рацете како птица, ги миреше далечините, коњите и пената на кревкото проклетство на тишината. 
    Никола Пипиљот е исполџија: работи на своите ниви и нивите на Анката од Ортакол. Она што земјата ќе го роди, праведно и чесно го дели на две, и житото и сламата, и пченката и тиквите, до последното зрно. Нејќе арам, скапа е честа, ѝ рече минатата есен на Анката кога натоварен ја носеше последната тура на родот. А таа е вдовица, последниот фидан на прочуениот Сали-ага Охридски, најмалата ќерка Несрин. Времето ја сновеше нејзината убавина и како што идеа годините, таа стануваше поубава, помила, напнат цут на виолетов јоргован, чист пркос. Едвај дека ја достигаше втората половина на триесеттата. Живееше сама во куќата, веднаш до Крст-џамија. По смртта на маж ѝ во една сосема банална епизода во лов на срни по Галичица, Несрин се облече во црно и сама продолжи да живее од рентата на плодните ниви на Охридското Поле, сега веќе нејзина сопственост, од чиј приход спокојно можеше да ја тегне живеачката што ѝ беше дадена како судбина. Турците од Ортакол, офкаа равно десет години по нејзината убавина, а христијанските првенци, измислуваа надежни поводи само да ѕирнат во нејзините очи, за кои, и турско и ѓаурско кажуваше дека се најбистрите води на езерото, неговиот чист лазур. Сведоштвото на сите беше затврднато: времето ништо не ѝ можеше, ништо не можеше да ѝ земе, а постојано ѝ даваше сè! И мудрост, и земна раскош, и божја дарба, и спокојство: да може со допир на рацете, со енергијата на мислата, со силата на мекиот полнозначен и исправен збор да го смилува гневното небо, да ја стиши бурата на големиот бран што тргнал од книгите и сказанијата што верно се наткреваше кон Свети Јован Канео и му се муртеше на градот. Затоа бабреше нејзината слава, се разлеваше низ сето Охридско Поле и со божја милост патуваше до Будим и Стамбол. Идеа во нејзината куќа, очајници, тажни невести што немаат пород, жени врз кои суровиот накит на судбата нацртал човечко дно, грдо огледало, во кое, папсана лежеше птицата на човечката надеж, проста земна надеж, низ која некој продолжува во некого, како што продолжува и како што се измешани вистината и лагата, јавето и сонот, животот и смртта. 
    - Дииј - им подвикнува Никола Пипиљот на коњите, а тие одново вкопани не мрдаат, грепкаат со копитата и фркнуваат со ноздрите, ама не мрдаат. - Дии - цепи гласот низ водата и патува долго, а коњите стојат како скаменети, небаре сета тежина на небото е урната врз нив. Уморни се: цел август вршеа по гумната насадени со лебно жито, вртеа околу стожерот бескрајни кругови, додека најчисто од вравот не се одделеше и последното зрно пченица. Така ја губеа силата врзани за големото јаже на кругот што постојано ја бараше и ја објаснуваше смислата на човечката мака и потребата од леб. Додека така мисли Пипиљот, го слуша пукотот на камшикот високо над нив и веќе му е жал што напати го спружува врз нивниот испотен грб.
    Гледа: коњите и сега се потни. Оди од кај нивната задна страна и енергично чапнува заграб слама и со иста енергичност започнува да ги трие потните грбови, првин на едниот, потоа на другиот коњ. 
    - Сте станале жива вода, проклет јас - вели клетва кон себе и чувствувајќи дека сламата е груба, продолжува со гола дланка да минува по лизгавите влакна од грбот кон бутовите и нозете. Им се загледа и во копитата кревајќи го секое копито одделно. Издиши со извесно олеснување. - Нека се одморат - себеси си кажа, а ним, мили мои, им рече, запустен јас, заборавив на вашата мака. Потоа, застана пред нив, и меко им се испули во очите барајќи ја во влажниот извор наградата на сопствената сомилост. Имаше потреба да опшири и за она што жеголаво минуваше низ него, но правејќи ја одбраната од себеси, тоа не сакаше сам да си го признае, ним им го кажа: 
    - Да беше ѓаволот искачен на вас, ќе го урнев!
    Така им рече, а се засрами од себе, од сопствениот страв и сомнежот што згуснуваше, оти тргнал на пат сам. Се разврти немушто и плукна. Мина со чешелот на прстите низ нивните гриви, ја подисправи главата и, ајде сега диии, им рече. Коњите тргнаа меко.
    Патот врвеше кај бавчите до Свети Еразмо, до оној негов езерски крак што должи низ овоштарниците и благо свива кај мостето на реката Грашница. Кога веќе беше тука, згусна мрачкото. Плипотно ѕвездениот сач опсипа жар. Од кај Петрино се закажа луната и опточи златеста преѓа над езерото. Некаде мистично згргоре вода и се стиши. 
    - Што е ова? - заниша Никола со главата и се прекрсти, си кладе крст. - Овој пат никако да заврши, како да нема крај, никако да се појави куќата. Како да минува времето низ мене...
    По тие зборови значајно му олесни, дури и коњскиот топот стана некако побрз, повоедначен, но сепак има двомисли во него, распослана недоверба кон сите сенки што се топорат и од едната и од другата страна на патот. Нозете како да му цапаа во течно олово, му тежеа невидливи букагии, а некаде од далеку, низ воздухот идеше со запарата квечерна севда, луто страдање на осамен копнежлив маж. Чија си? прашуваше гласот на делечното време. 
    Никола Пипиљот можеше вчасот и да заплаче. Очите му беа полни надојдена влажност. Го побара изворот на таа вода во минатото, во пустата надеж дека Анката, а што таа, си рече и тоа испари во воздухот. Уф, како го чекаше овој ден. Колку само се плашеше да не отснажи ѕверот што раснеше цела година, да не малакса во тој пресуден миг кога ќе ги сретне очите со нејзините. Да ја издржи сакаше нејзината магија, нивната длабока светлина и оган што прска на сите страни. Толку само сакаше. Та не сум бубаче да ме изгори огнот, се прекори, а го слуша нејзиниот мек глас како го вели на глас неговото име и уште дека и нејзе не ѝ било лесно. Никогаш не го сакал признанието, ја трпел болката, ги стегал забите, ама не признавал колку му е тешко, колку се дроби одвнатре. Сака дури и да опомене нешто или некого во себе или просто и најчисто да му каже, ако се каже љубовта на глас, неа ќе ја снема. Така вели, ниша со главата зачуден од чудните зборови, заробен од плипотот мисли и чувството што целосно го обзема, го крева во воздух и го развева. Очајнички се бори да оживее, да ги собере сите парчиња на сопствената слобода. Колку е тоа мачно, колку е залудно? Ја чувствува рамката на сонот, она што е надвор од него и она што е внатре во него, како се мешаат и колку си личат. Диии, им вели на коњите, а мостето на Грашница севезден е тука некаде, го гледа, но никако да стигне до него. Колку повеќе патуваше кон него тоа се оддалечуваше како во сон. Ова е сон, вели кон коњите, чист сон. 
    Тој ја знае куќата на Анката, со врзани очи би стигнал, би го изодел патот, но сега таа е далечна, лека копнежливост и страдање, визија, создадена од плотта на душата. Цела година е така од нивната последна средба. Никола Пипиљот и куќата и Несрине ги носеше во себе како издигнато црквиче во воздух, како златна аура над главата туѓ за другото на светот. Боже, колкаво беше тоа страдање. Обгрлен од страшното на двомислата постануваше недоверлив, а кога и тоа сакаше да го организира во себе, во една мисла, сè стануваше сенка, магличиште сенките не земаа ништо со себе, покорно изчезнуваа, но одново се враќаа во секој предмет, го затвораа сеќавањето и пак стануваа магла. Го гореа прстот на времето што нишанеше во иста ваква ноќ во која куќата на Несрин исчезнуваше колку што повеќе Никола Пипиљот и се приближуваше. Го изедначи животот и сонот, ги направи едно страдање, една вистина и му олесни. Тогаш го мина мостот над Грашница и се закажа куќата. Крст-џамија се приближуваше колебливо низ воздухот, но повеќе не можеше да заскита: влезе во огромниот двор како во сопствено избавување и беше силно изненаден од фактот дека широката двокрилна порта се раскрили сама пред коњите. 
    Анката го дочека со таинствена насмевка и ориентално спокојство пред кое Пипиљот стрепери и почувствува како заборава на маката и патот, темната растревоженост и оловната ноќ. Надојде во него невидлива сила со која прекутрупа ја раскажа сопствената несреќа и залудното време од овој пат.
    - Знам, - рече Анката - но ти во себе си патувал!
    Во него изври непозната радост: распосланата магличавост на минатото избледнеа до сосем, а во тоа бледило јасно се обликуваше чистата игра на човечката назалудност. Да, Несрин, преубавата и магична фиданка на испустеното стебло на чуениот Сали-ага Охридски, најмоќната жена на Ориентот, таа ноќ влезе во неговата соба заедно со луната. Се провре низ сенките на бршленот и легна во неговата постела.
    Никола Пипиљот цела ноќ врвеше уште еден пат во семоќниот сон на страста: крикови и смеа ја нишаа тајната на куќата, се насладуваше на женското зајдување, се смееше заедно со неа и умираше во неа. Смеата, не смртта, полека го вовреа сонцето во собата: цутеа смарагдите на утрото, а Анката му ги бакнуваше очите, усните, прстите и го допираше меко, нежно шепотејќи му некаква гатанка на денското видело во која најјасно беше спомната тајната на куќата. Го чекаше пат. 
    - Што значи твоето име? - праша Пипиљот и го изговори нејзиното име со болна ненаситка.
    - Несрин е име на персиско цвеќе што цути еднаш во сто години, ако цути, а неговата миризба трае како што трае босилекот и како што лекува луѓе и деца стапнати врз оклопот на желка врз која стои нацртана тајната на човечкиот сон што никој, никој не умее да го раскажи до крај.
    - Ова никогаш нема да можам да го заборавам. Ова е мојот најубав сон! - блажено воздивна Пипиљот. И уште еднаш тргна кон неа, раширен во рацете како да сака да го прегрне светот. - Несрине! - свика.
    Неговите раце го нацртаа неговиот празен крст. Неговиот глас пропатува низ воздухот, низ лисјата на темното на бршленот што пасеше по ѕидовите на куќата и се врати со штамата одвнатре. Овде не живее никој, куќата е празна, му прелета проклета мисла низ главата како сечило на јатаган и го вколчи во дворот. Собираше сили да се совземе. Не можеше да разбере што се случи ноќта со него и колку е голема една човечка ноќ. Не разбра што е вистина, а што лага од неговиот сон и повеќе на чувствуваше потреба да го разбере тоа. Го крена изгорениот прст на минатото, нанишани во сонцето, а потоа на коњите од запрегата им рече:
    - Еден ден, ќе ми биде жал за овој ден, но денес не ми е жал!
    Погледна со тага во бршленот, кон куќата прекриена со бршлен и пред да сфати дека таа личи на вистинска желка, дииииии, им рече на коњите и тие послушно тргнаа назад.




108



   

1